Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Powstanie warszawskie – będące walką nie tylko o stolicę, lecz także o wolną Polskę – to nie tylko 63  dni heroicznej, niezwykle bohaterskiej walki z niemieckim okupantem. To również bezprecedensowy dramat cywilnej ludności stolicy. W ocenie historyków to właśnie ona była największą i jednocześnie najbardziej poszkodowaną grupą, gdyż ani w czasie wojny ani później nie przysługiwały jej prawa takie, jak powstańcom.

Wśród dziesiątek tysięcy robotników przymusowych, osadzonych w niemieckim Wrocławiu i pracujących na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy, znalazły się tysiące cywilów deportowanych z powstańczej Warszawy i okolic. Niejednokrotnie wraz z cywilami stolicę opuszczali także m.in. żołnierze Armii Krajowej. Według szacunków do pracy przymusowej w wojennym Wrocławiu trafiło przynajmniej kilka, a nawet kilkanaście tysięcy osób. Kolejne tysiące warszawiaków po krótkim pobycie w podmiejskim obozie przejściowym Burgweide (obecnie teren osiedla Sołtysowice) były kierowane do pracy przymusowej w głębi III Rzeszy.

Po wojnie część warszawiaków osadzonych w niemieckich obozach pracy na terenie miasta i w jego okolicy postanowiła pozostać we Wrocławiu. W stolicy Dolnego Śląska osiedliło się także kilkuset powstańców. Przedwojenni warszawiacy stali się powojennymi wrocławianami.

Cywilną ludność powstańczej Warszawy deportowaną do wojennego Wrocławia  w trakcie i po upadku powstania warszawskiego upamiętnia pomnik na wrocławskim osiedlu Rakowiec, wzniesiony jesienią 2024 roku staraniem Oddziału IPN we Wrocławiu (więcej na ten temat: We Wrocławiu odsłonięto pomnik upamiętniający cywilną ludność powstańczej Warszawy deportowaną do wojennego Wrocławia – Wrocław, 25 listopada 2024 - Aktualności Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław).

Widowisko

Wrocławskie Dni Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy zainauguruje w niedzielne popołudnie 28 września muzyczno-teatralne widowisko inspirowane „Pamiętnikiem z Powstania Warszawskiego” Mirona Białoszewskiego, będącego jednym z najważniejszych świadectw losu cywilnej ludności powstańczej Warszawy. Prezentowane w Narodowym Forum Muzyki we Wrocławiu widowisko „PAMIĘTNIK. Świadectwo Warszawy, pamięć Wrocławia” łączy muzykę, słowo i ruch sceniczny w artystycznym świadectwie pamięci – pełnym emocji, refleksji i nadziei. Więcej o widowisku: Widowisko „PAMIĘTNIK. Świadectwo Warszawy, pamięć Wrocławia” – Wrocław, 28 września 2025 [UWAGA! Wszystkie bilety zostały zarezerwowane. Brak wolnych miejsc] - Aktualności Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław. Ponad tysiąc bezpłatnych wejściówek rozeszło się zaledwie w ciągu kilku dni od uruchomienia dystrybucji za pośrednictwem NFM.

Film, prelekcja, spacer

Losy cywilnej ludności powstańczej Warszawy zostaną przybliżone podczas trzech kolejnych wydarzeń, które odbędą się w trzy kolejne popołudnia. Na wszystkie wydarzenia wstęp wolny.

W poniedziałek 29 września zapraszamy na godz. 17.00 do Przystanku Historia (Wrocław, ul. Jana Długosza 48) na prezentację filmu dokumentalnego „Ucieczka” w reż. Rafała Brylla. Jest to filmowa opowieść Barbary Gancarczyk ps. „Pająk” (ur. 1923), sanitariuszki powstania warszawskiego, która wraz z ludnością cywilną powstańczej Warszawy trafiła do pracy przymusowej w wojennym Wrocławiu, a po kilku tygodniach podjęła próbę ucieczki. Film został zrealizowany w 2024 roku z okazji 80. rocznicy powstania warszawskiego. Produkcja: Oddział IPN we Wrocławiu oraz Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu. Prezentacja będzie poprzedzona krótki wprowadzeniem Kamilli Jasińskiej. Więcej o filmie: Film UCIECZKA. Co to za film i jak zamówić bezpłatny pokaz? - Aktualności Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

We wtorek 30 września – również o godz. 17.00 w Przystanku Historia przy ul. Jana Długosza – o związkach powstańczej Warszawy z wojennym Wrocławia opowie Kamilla Jasińska. Prelekcji poświęconej warszawiakom w niemieckich obozach pracy na terenie miasta i okolic towarzyszyć będzie bogato ilustrowana prezentacja, w której nie zabraknie archiwaliów ze zbiorów Klubu Ludzi ze Znakiem P, działającego w ramach Towarzystwa Miłośników Wrocławia. Wśród zaprezentowanej ikonografii znajdą się m.in. unikatowe rysunki i fotografie pomnika, który miał zostać wzniesiony we Wrocławiu w latach 70. XX wieku, by upamiętnić kobiety osadzone wraz z dziećmi w niemieckich obozach pracy, ale pomimo zaawansowanych prac, nie doszło do jego realizacji.   

Wybrane miejsca, w których znajdowały się lokale restauracyjno-rozrywkowe jesienią 1944 r. przekształcone w niemieckie obozy pracy dla polskich robotników przymusowych deportowanych z powstańczej Warszawy, będzie można poznać podczas spaceru, na który zapraszamy w środę 1 października. Spacer po wrocławskim osiedlu Rakowiec, który poprowadzi Kamilla Jasińska, rozpocznie się o godz. 17.00. Zbiórka przy ul. Okólnej 2, obok Instytutu Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN.

Uroczystości upamiętniające oraz msza święta

Kulminacja Wrocławskich Dni Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy została zaplanowana na czwartek, 2 października. Na godz. 14.00 na uroczystość upamiętniającą cywilną ludność powstańczej Warszawy deportowaną do wojennego Wrocławia w trakcie i po upadku powstania warszawskiego zapraszają organizatorzy – dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu dr hab. Kamil Dworaczek oraz prezes zarządu okręgowego Stowarzyszenia Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę Leokadia Wieczorek. Uroczystość z udziałem wojskowej asysty honorowej wystawionej przez Garnizon Wrocław odbędzie się na osiedlu Rakowiec, na skwerze u zbiegu ulic Rakowieckiej i Na Niskich Łąkach. Tradycyjnie mile widziane poczty sztandarowe instytucji i organizacji.

Na zakończenie Dni Pamięci w kościele pw. św. Alberta Wielkiego na wrocławskich Sołtysowicach (ul. Redycka 10/12), na terenie których w czasie wojny znajdował się niemiecki obóz przejściowy i obóz pracy Burgweide, odprawiona zostanie msza święta w intencji powstańców warszawskich oraz cywilnej ludności powstańczej Warszawy deportowanej do wojennego Wrocławia. Liturgii sprawowanej w czwartek, 2 października, o godz. 18.00 przewodniczył będzie o. Faustyn Zatoka OFM, proboszcz parafii pw. św. Alberta Wielkiego.  

Program Wrocławskich Dni Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy 2025