Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Film dokumentalny „Ucieczka” w reżyserii Rafała Brylla to opowieść mającej ponad 100 lat i mieszkającej w Warszawie Barbary Gancarczyk z domu Piotrowskiej ps. „Pająk” (ur. 18 kwietnia 1923 roku) – uczestniczki powstania warszawskiego, sanitariuszki harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. Nie jest to jednak filmowa opowieść o jej udziale w powstaniu, ale o tym, co działo się już po tym, gdy wraz z tysiącami innych warszawiaków przez niemiecki obóz przejściowy Durchgangslager 121 w Pruszkowie została wysłana do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy i trafiła do wojennego Wrocławia.

O czym opowiada film „Ucieczka”?

Historia bohaterki stanowi ilustrację losu tysięcy warszawiaków – przede wszystkim cywilów, ale także powstańców, którzy w trakcie i po upadku powstania warszawskiego zostali skierowani do Breslau do pracy przymusowej na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy. Niestety, nie wszyscy mieli tyle szczęścia, by uciec i powrócić do ukochanej Warszawy. Wielu nie przeżyło dramatycznych i krwawych walk o Festung Breslau. Większość z tych, którym dane było dotrwać 6 maja 1945 roku i kapitulacji miasta, powróciło do Warszawy, jednak nie wszyscy. Wielu zdecydowało się pozostać w powojennym Wrocławiu. Tym samym warszawiacy stali się wrocławianami.     

Filmowa opowieść głównej bohaterki, która w 1944 roku miała 21 lat, dotyczy jej pobytu w wojennym Wrocławiu, warunków, jakie panowały w niemieckim obozie pracy, a także pracy w FAMO, będącym w czasie II wojny światowej jednym z największych wrocławskich zakładów przemysłowych, które zatrudniały tysiące cudzoziemskich robotników przymusowych, w tym Polaków.

Opowieść pani Barbary została w filmie dopełniona m.in. komentarzem historycznym Kamilli Jasińskiej, który ukazuje tło wojennego Wrocławia i pracy przymusowej. Ponadto nie brakuje w filmie aktorskich komentarzy narracyjnych i scen dialogowych opartych na wspomnieniach bohaterki, co całej opowieści dodaje dynamizmu i urozmaica warstwę artystyczną filmu. Do czasów sprzed kilku dekad pomagają widzom przenieść się archiwalia, przede wszystkim dziesiątki rozmaitych pocztówek i fotografii dawnego Wrocławia, a także zdjęć ukazujących polskich robotników przymusowych w Breslau. Nie brakuje też widoków współczesnego Wrocławia i ujęć m.in. z lotu ptaka. Ponieważ marzeniem 21-letniej Basi i jej przyjaciółki Janki był powrót do Warszawy i do bliskich, to w filmie nie zabrakło opowieści o ich dalszych przygodach po ucieczce z wojennego Wrocławia, m.in. przez teren dzisiejszej Opolszczyzny i Małopolski, co również zostało zilustrowane archiwaliami.

Premiera filmu odbyła się 12 listopada 2024 roku w Dolnośląskim Centrum Filmowym we Wrocławiu (więcej na ten temat). 

Kim jest bohaterka filmu „Ucieczka”?

Barbara Gancarczyk z d. Piotrowska to z wykształcenia architektka, uczestniczka powstania warszawskiego. Urodziła się 18 kwietnia 1923 roku w Warszawie i z Warszawą związała całe swoje życie. Gdy wybuchła II wojna światowa miała 16 lat, była absolwentką Gimnazjum Sióstr Nazaretanek. Jej rodzinny dom na Saskiej Kępie został zbombardowany już 10 września 1939 roku, ale szczęśliwie nikt wówczas nie zginął. Na tajnych kompletach przygotowywała się do matury, którą zdała w czasie wojny, a następnie podjęła tajne studia z zakresu architektury. Od 1941 roku działała w konspiracji. Wkrótce zaangażowała się w działalność harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. W ramach przygotowań do walki zbrojnej z okupantem przeszła szkolenie na sanitariuszkę. 

Po latach wspominała:

Jak wybuchło powstanie [warszawskie], to miałam powołanie na 1 sierpnia z „Wigier” i stawiłam się na ulicy Kilińskiego 1. Zostałam przydzielona do 2 plutonu Kompanii Szturmowej. Z tym plutonem od 12 do 28 sierpnia broniliśmy placówki w katedrze św. Jana .

13 sierpnia 1944 roku przeżyła tragiczny wybuch niemieckiego burzyciela barykad, w wyniku którego zginęło ponad 300 powstańców i cywilów. Z płonącej warszawskiej katedry, której bronił batalion „Wigry”, dnia 16 sierpnia wyniosła – wraz z ks. Wacławem Karłowiczem i sanitariuszką Teresą Potulicką – tzw. Krucyfiks Baryczkowski. Ta figura Chrystusa uchodzi za jeden z najcenniejszych polskich zabytków sztuki sakralnej.

Na warszawskiej Starówce pozostała do końca, wraz z innymi sanitariuszkami ratując rannych. Na początku września, jeszcze w trakcie powstania, wraz z tysiącami cywilnych mieszkańców Warszawy, wśród których byli także i powstańcy, trafiła – wraz z przyjaciółką Janiną Gruszczyńską – do niemieckiego obozu przejściowego Durchgangslager 121 w podwarszawskim Pruszkowie. Stamtąd przetransportowano ją do Wrocławia (Breslau), do którego już w sierpniu 1944 roku kierowano transporty z cywilną ludnością powstańczej Warszawy.

Mająca 21 lat Barbara została początkowo zakwaterowana w przyfabrycznym obozie pracy na terenie zakładów FAMO, skąd wkrótce przeniesiono ją na osiedle Morgenau (obecnie Rakowiec) do jednego z dwóch istniejących tam niemieckich obozów pracy, utworzonego w Établissement Bürgersäle (Lunapark, Schlesier Säle) przy obecnej ulicy Rakowieckiej. Wraz z przyjaciółką i innymi osadzonymi na Rakowcu polskimi robotnikami przymusowymi pracowała w zakładach FAMO (powojenny Dolmel przy obecnej ulicy Fabrycznej), początkowo jako kreślarka, później w fabryce, która produkowała podzespoły do czołgów, m.in. gąsienice. Trudne warunki pobytu oraz brak informacji o rodzinie i znajomych sprawiły, że wraz z przyjaciółką postanowiła uciec z wojennego Wrocławia. Do zniszczonej Warszawy dotarła na początku lutego 1945 roku.

W 1975 roku została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. W 2015 roku nadano jej stopień majora Wojska Polskiego. W kwietniu 2024 roku skończyła 101 lat. 

Więcej o bohaterce filmu „Ucieczka” i jej losach:

https://opowiedziane.ipn.gov.pl/ahm/swiadkowie/39736,Gancarczyk-Barbara.html

https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/barbara-gancarczyk,315.html

Jak zamówić bezpłatny seans filmu „Ucieczka”?

Organizacje, instytucje i osoby zainteresowane organizacją bezpłatnych pokazów (np. w szkołach, domach kultury, klubach seniora, bibliotekach itp. przede wszystkim na terenie Wrocławia oraz całego Dolnego Śląska i Opolszczyzny) proszone są o kontakt mailowy na adres oddzial.wroclaw@ipn.gov.pl. Pokazy można także zamawiać bezpośrednio u Kamilli Jasińskiej, pisząc na adres burgweide@ipn.gov.pl.

Planowany czas seansu filmu „Ucieczka” wraz z krótkim wprowadzeniem: 90 min (w tym film 69 minut). 

Istnieje również możliwość zamówienia seansu filmu wraz z bogato ilustrowaną prelekcją Kamilli Jasińskiej „Z powstańczej Warszawy do wojennego Wrocławia. Warszawiacy w niemieckich obozach pracy w Breslau i okolicy”, całość 2,5 godz. 

Więcej na temat filmu „Ucieczka”

Film został wyprodukowany przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu we współpracy z Ośrodkiem Kultury i Sztuki we Wrocławiu (OKiS). Zrealizowano go ze środków Instytutu Pamięci Narodowej, a dofinansowano ze środków budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego. 

Reżyserem, autorem scenariusza i części zdjęć do filmu „Ucieczka” jest Rafał Bryll – związany z Warszawą reżyser, scenarzysta i montażysta filmowy, specjalizujący się w filmie dokumentalnym o tematyce historycznej. Jest autorem wielu filmów, w tym powstałych w ostatnich latach i ostatnio nagradzanych, jak choćby „Opowieść o miłości” (2021), „Pokojówka” (2022) oraz „Gdy kwitną kasztany. Nasz Nazaret”.