Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Pomnik i całe jego otoczenie powstały dzięki zaangażowaniu organizacyjnym i finansowym dwóch podmiotów: władz Bielawy i Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Należy podkreślić również niezwykle ważną rolę Towarzystwa Przyjaciół Bielawy, a szczególnie pana Tomasza Kowalczyka. Znaczenie miało również oddziaływanie osób i stowarzyszeń, na terenie Dolnego Śląska i Opolszczyzny, zaangażowanych w upamiętnianie i opiekę nad miejscami pamięci tam, gdzie istniały filie obozów koncentracyjnych, obozy pracy przymusowej i inne miejsca przymusowej, brutalnej izolacji w czasie niemieckiej dominacji i terroru, z wyróżnieniem działalności Stowarzyszenia Lokalna Grupa Zwiadowców Historii z Jelcza-Laskowic.

W czasie uroczystości głos zabrali: dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu dr hab. Kamil Dworaczek, burmistrz Bielawy dr Andrzej Hordyj i Paweł Szudziński zastępca dyrektora Muzeum Gross-Rosen w Rogoźnicy. Rys historyczny Frauenarbeitslager Langenbielau II przedstawił Jacek Cielecki z Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN we Wrocławiu. Uroczystość prowadził Wojciech Trębacz – naczelnik Biura.

Wiersz nieznanej autorki z zeszytu obozowego Więźniarki Ravensbrück Marii Masłowskiej, recytowała Eliza Jeżak z I Liceum Ogólnokształcącego im. Jędrzeja Śniadeckiego w Dzierżoniowie. W uroczystości uczestniczyli przedstawiciele władz samorządowych z Wrocławia, Bielawy i Dzierżoniowa. Liczne delegacje lokalnych placówek oświatowych i związków harcerskich oraz mieszkańcy Bielawy, Pieszyc i Dzierżoniowa.

Jaka jest historia tego obozu?

Na początku II wojny światowej zostały wzniesione na tym terenie drewniane, parterowe baraki z pryczami. Mieszkały w nich pracownice przymusowej znajdujących się w pobliżu zakładów włókienniczych F. G. Flechtnera (po wojnie budynki przędzalni Bieltex). Były to Żydówki przywożone początkowo z terenu Górnego Śląska, w ramach działalności Organisation Schmelt, nazistowskiej organizacji założonej i kierowanej przez SS, zajmującej się tworzeniem na Śląsku obozów pracy funkcjonujących na potrzeby gospodarki Rzeszy Niemieckiej.

Pod koniec 1943 r. baraki zostały rozebrane i na ich miejscu zbudowano dwukondygnacyjne, murowane budynki. W marcu 1944 r. przeniesiono do nowego miejsca większość kobiet z obozu głównego Arbeitslager Langenbielau I, który 3 września 1944 r. stał się podobozem KL Gross-Rosen. Jego filią został równie obóz kobiecy Frauenarbeitslager Langenbielau II. Więźniarkami obozu pracy były Żydówki w wieku od 13 do 23 lat, pochodzące głównie z terenu okupowanej Polski, a ponadto Węgier, Czechosłowacji, Holandii, Belgii, Rumunii i innych. Pracowały w zakładach włókienniczych G. F. Flechtner, fabrykach Siling I i II, Siling Heine, Siling Rosenberg, Josef Fröhlich oraz Munitionsfabrik Diehl (fabryka dynamitu), Radioapparaten Hagenuk I i II (sprzęt łączności), Bosch (cewki i kondensatory dla Luftwaffe i Kriegsmarine) i Lehmann (spadochrony). Liczbę przebywających w obozie w szczytowym okresie jego funkcjonowania szacuje się na ok. 550 osób.

Praca trwała do kilkunastu godzin dziennie, w trybie zmianowym, w warunkach poniżej ludzkiej godności. Fatalne warunki bytowe, niedożywienie, chłód i choroby były powodem zgonów. Liczba ofiar jest trudnią do oszacowania. Początkowo zmarłe więźniarki były chowane na terenie Bielawy. Od października 1944 r. chore i niezdolne do pracy były wywożone do niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady KL Auschwitz-Birkenau. Od października 1944 r. do początku 1945 r. ciała zmarłych były wywożone do krematorium w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Gross-Rosen. Ewakuacja obozu do innych, wciąż działających na terenie Dolnego Śląska filii KL Gross-Rosen, rozpoczęła się 18 lutego 1945 r. i trwała etapami do końca wojny. Obóz funkcjonował do 8 maja 1945 r., gdy został zajęty przez żołnierzy sowieckich. Wówczas przebywały w nim oraz w Arbeitslager Langenbielau I 874 żydowskie więźniarki: 632 z Polski, 141 z Węgier, 58 z Czechosłowacji, 19 bez określonej narodowości, 8 z Niemiec, 5 z Belgii, 4 z Rumunii, 2 z Jugosławii, po 1 z Rosji, Holandii, Francji, Austrii i Palestyny.

Po II wojnie światowej teren poobozowy został przekształcony w koszary wojsk sowieckich. W 1951 r. rozpoczęto adaptację murowanych baraków obozowych na budynki mieszkalne. Mam nadzieję, że ów pomnik wobec przyszłych pokoleń będzie przestrogą i memento, pokazującym to, do czego człowiek jest zdolny, gdy jego wizja świata jest przeżarta przez autorytaryzmy i totalitarzmy. FAL Langenbielau II było jednym z setek przedsionków piekieł na terenie Europy podczas II wojny światowej i oby te czasy nigdy nie wróciły.