Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Obchodzony 14 czerwca Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady został ustanowiony 8 czerwca 2006 roku przez Sejm RP. I choć stało się to na pamiątkę pierwszego masowego transportu więźniów do nowo utworzonego KL Auschwitz, to warto w tym dniu pamiętać o ofiarach wszystkich innych niemieckich obozów koncentracyjnych i zagłady. Na Dolnym Śląsku w sposób szczególny oataczamy pamięcią więźniów KL Gross-Rosen, który był dużym obozem koncentracyjny, mającym wiele filii.

KL Gross-Rosen i jego filie

Zlokalizowany nieopodal dzisiejszej wsi Rogoźnica w powiecie świdnickim niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny KL Gross-Rosen funkcjonował od lata 1940 roku i początkowo był niedużą filią KL Sachsenhausen. Pierwszy stuosobowy transport więźniów, których skierowano do pracy przy wydobywaniu granitu w pobliskim kamieniołomie, dotarł do Gross-Rosen 2 sierpnia 1940 roku. Status obozu zmienił się w maju 1941 roku, gdy stał się on dużym samodzielnym obozem. Wkrótce zaczął uchodzić za jeden z najcięższych, a do tego największych, gdyż miał zwierzchność nad całą siecią ponad stu mniejszych podobozów pełniących różne funkcje i ulokowanych w całym regionie dzisiejszego Dolnego Śląska, a także Ziemi Lubuskiej, północnych Czech i Saksonii.

Na terenie wojennego Wrocławia (Breslau) znajdowały się cztery filie KL Gross-Rosen, mające status obozów pracy (Arbeitslager, w skrócie AL). Jako pierwsza w sierpniu 1942 roku powstała ta ulokowana na terenie dzisiejszego osiedla Leśnica. AL Breslau-Lissa była – jak czas pokazał – nie tylko pierwszą z czterech filii KL Gross-Rosen istniejących w Breslau, ale także pierwszą z całej sieci podobozów podległych administracji tego obozu. Kolejne trzy filie powstały latem i jesienią 1944 roku w zupełnie innych częściach miastach. FAL Breslau-Hundsfeld był obozem żeńskim, znajdującym się na obecnym Psim Polu, gdzie mieściły się zakłady Rheinmetall-Borsig (po wojnie teren m.in. PZL Hydral). Dwa pozostałe podobozy ulokowano w centrum miasta przy dwóch dużych zakładach przemysłowych: AL Breslau I został utworzony na terenie Famo-Werke (po wojnie Dolmel, obecnie Dozamel), natomiast AL Breslau II – przy Linke-Hoffman-Werke (po wojnie Pafawag). Cztery wrocławskie filie funkcjonowały do ostatniego tygodnia stycznia 1945 roku, gdy osadzonych w nich więźniów i więźniarki ewakuowano do obozu macierzystego. Niestety, tak jak pracy w trudnych warunkach, tak i dramatycznego tzw. marszu śmierci wielu z nich nie przeżyło.

W liczącej ponad sto podobozów sieci KL Gross-Rosen szczególnie wyróżniało się 13 filii funkcjonujących od 1944 roku jako kompleks pod kryptonimem AL Riese, który do dziś kojarzy się z morderczą pracą w Górach Sowich i okolicach Zamku Książ. Na terenie Dolnego Śląska można ponadto odnaleźć historyczne ślady największej filii KL Gross-Rosen, czyli obozu AL Fünfteichen, który istniał w rejonie obecnych Miłoszyc i Jelcza-Laskowic.

Więźniowie całej sieci obozów KL Gross-Rosen byli zmuszeni do pracy na rzecz wielkich koncernów przemysłowych i zakładów zbrojeniowych oraz innych uznanych za priorytetowe dla wojennej gospodarki III Rzeszy. O randze KL Gross-Rosen i jego roli w systemie niemieckich nazistowskich obozów świadczy fakt, że w styczniu 1945 roku skupiał aż 11 proc. więźniów wszystkich tego typu obozów. Szacuje się, że przez obóz macierzysty, jak i wszystkie jego filie przeszło w sumie około 125 tys. więźniów, co stanowi prawie 5 proc. wszystkich więzionych w obozach koncentracyjnych w latach 1933–1945 (liczba ta nie obejmuje więźniów przywożonych do obozu wyłącznie na egzekucję i nieujmowanych w ewidencjach). Najliczniejszą grupę narodowościową w całej sieci Gross-Rosen stanowili żydowscy obywatele
różnych państw europejskich, a także Polacy oraz obywatele Związku Sowieckiego. Szacuje się, że łączna liczba ofiar Gross-Rosen wynosi około 40 tysięcy.

KL Gross-Rosen, jako obóz macierzysty, funkcjonował aż do początku 1945 roku – 13 lutego odszedł z niego ostatni transport, a teren przejęła Armia Czerwona. Wcześniej stał się miejscem, do którego w tzw. marszach śmierci ewakuowano więźniów kilkunastu podobozów oraz innych obozów, m.in. KL Auschwitz. O ofiarach wielu podobozów KL Gross-Rosen przypominają dziś różne znaki pamięci, w miejscu obozu macierzystego funkcjonuje natomiast Muzeum Gross-Rosen. To Miejsce Pamięci przynajmniej raz w życiu powinien odwiedzić każdy mieszkaniec Dolnego Śląska, historia KL Gross-Rosen i jego ofiar to bowiem istotna część historii tego regionu.

Obchody Narodowego Dnia Pamięci

Dobrą okazją do odwiedzenia Miejsca Pamięci w Rogoźnicy będą obchody Narodowego Dnia Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady, które z okazji 85. rocznicy pierwszego masowego transportu do KL Auschwitz organizują wspólnie Muzeum Gross-Rosen w Rogoźnicy oraz Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Okolicznościowa uroczystość z udziałem wojskowej asysty honorowej Garnizonu Wrocław odbędzie się w sobotę 14 czerwca o godz. 11.00 przy Pomniku-Mauzoleum na terenie Miejsca Pamięci w Rogoźnicy. W programie okolicznościowe wystąpienia, modlitwa ekumeniczna oraz złożenie kwiatów przy Pomniku-Mauzoleum. 

Osoby i delegacje pragnące złożyć wieńce proszone są o przesłanie zgłoszenia na adres d.oswiatowy@gross-rosen.eu do czwartku 12 czerwca. 

Oprac. Kamilla Jasińska