Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Spotkanie rozpoczęło się w podniosłej atmosferze od wspólnego odśpiewania czterech zwrotek hymnu państwowego. Już od pierwszych chwil dało się odczuć wyjątkowy charakter wydarzenia, które zgromadziło przedstawicieli władz państwowych, środowisk opozycyjnych, uczonych, studentów oraz licznie przybyłych zaproszonych gości, pragnących oddać hołd bohaterom walki o wolność.

Kolejnym punktem programu było odczytanie listu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przesłanie skierowane do uczestników uroczystości odczytała minister Beata Kempa – doradca Prezydenta RP. Karol Nawrocki przypomniał realia powojennej Polski – czas braku wolności, represji wobec patriotów oraz trudy codziennego życia w warunkach systemu komunistycznego. Podkreślił, że sprzeciw wobec tej rzeczywistości wymagał wyjątkowej odwagi, wiary i determinacji. Wskazał, że Porozumienia Sierpniowe z 1980 roku stały się iskrą nadziei, a rejestracja NSZZ „Solidarność” 10 listopada 1980 roku zapoczątkowała przemianę związku zawodowego w ogólnonarodowy ruch, który doprowadził do upadku systemu komunistycznego w Polsce i w Europie. Przypomniał również o znaczeniu środowisk studenckich oraz legalizacji Niezależnego Zrzeszenia Studentów, do czego doszło 17 lutego 1981 roku, podkreślając tym samym rolę młodej inteligencji w walce o wolność oraz jej aktywność w czasie stanu wojennego i w okresie przemian ustrojowych.

Prezydent RP Karol Nawrocki skierował także wyrazy uznania dla Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności oraz podziękowania za ich odwagę i zasługi w walce o niepodległą Polskę.

Kolejnym punktem programu jedna z najważniejszych części wydarzenia – ceremonia wręczenia odznaczeń państwowych Krzyża Wolności i Solidarności. Ceremonię poprowadził dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu, dr hab. Kamil Dworaczek.

Krzyż Wolności i Solidarności to polskie państwowe odznaczenie cywilne nadawane zasłużonym działaczom opozycji z lat 1956–1989. Przyznawane jest na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Odznaczenie zostało ustanowione ustawą z dnia 5 sierpnia 2010 roku, przyjętą przez Parlament Rzeczypospolitej Polskiej równocześnie z aktem restytucji Krzyża Niepodległości, do którego chlubnej tradycji nawiązuje.

W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej aktu dekoracji dokonał dr hab. Karol Polejowski, kierujący Instytutem Pamięci Narodowej, zastępca prezesa IPN.

Na podstawie art. 138 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o orderach i odznaczeniach, postanowieniem Prezydenta RP, na wniosek Prezesa IPN, odznaczenia zostały nadane za zasługi w działalności na rzecz niepodległości i suwerenności Polski oraz respektowania praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Krzyżem Wolności i Solidarności odznaczeni zostali:

Pan Antoni Cholewiński

Pan Andrzej Wincenty Gamian

Pan Ryszard Jan Jarocki

Pan Marek Konieczny

Pan Tomasz Kośka

Pan Ireneusz Kruk

Pan Krzysztof Zdzisław Krych

Pan Marek Wojciech Kryłowski

Pan Marian Roman Krzemiński

Pan Jerzy Andrzej Łaś

Pan Mieczysław Lesław Mackiewicz

Pan Michał Małanka

Pani Urszula Misiek

Pan Stanisław Leszek Obertaniec

Ksiądz Piotr Śliwka

(Zgodnie z przepisami RODO podano wyłącznie nazwiska osób, które wyraziły zgodę na publikację swoich danych; biogramy odznaczonych dostępne są na stronie Instytutu Pamięci Narodowej).

Po zakończeniu ceremonii głos zabrał organizator uroczystości, dr hab. Karol Polejowski, zastępca prezesa IPN:

„Kiedy wręczałem dziś, w imieniu pana Prezydenta Karola Nawrockiego, Krzyże Wolności i Solidarności, widziałem wzruszenie i łzy w oczach osób odbierających to wyróżnienie. To wzruszenie jest także moim udziałem. To dla mnie zaszczyt, że jako kierujący IPN mogłem wręczyć Państwu te wysoko przez Was cenione odznaczenia […]. Państwo Polskie – wolna i niepodległa Rzeczpospolita – ma obowiązek przywoływać bohaterów swojej wolności. Wiem od wielu odznaczonych, że Krzyż ten cieszy się szczególnym uznaniem i estymą. Otrzymują go ci, którzy w czasach komunistycznego, totalitarnego zniewolenia zachowali się jak trzeba! […] W ciągu ostatnich 200 lat każde pokolenie Polaków stawało do walki o wolność swojej Ojczyzny. Tak się składa, że to Państwo jesteście tym pokoleniem – ostatnim, póki co – które do tej walki stanęło i wolną Polskę wywalczyło. Za to jesteśmy Wam winni wdzięczność, pamięć i szacunek […]. Decyzja o podjęciu walki z reżimem komunistycznym była aktem bohaterstwa, albowiem działalność antykomunistyczna wiązała się z bardzo konkretnymi represjami: więzieniem, prześladowaniami, wyrzuceniem z pracy, a nawet śmiercią. Komuniści nie wahali się mordować tych, którzy nie zgadzali się z ich rządami”.

W dalszej części uroczystości wystąpili także: zastępca prezesa Stowarzyszenia Klubu Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności Andrzej Anusz oraz pełnomocnik Zarządu Stowarzyszenia Krzysztof Grzelczyk. Obaj podkreślili znaczenie pamięci historycznej i odpowiedzialności za przekazywanie świadectwa kolejnym pokoleniom.

Następnie uczestnicy wydarzenia wysłuchali wykładu dr. hab. Kamila Dworaczka pt. „Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980–1989 – rys historyczny”. Dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu przedstawił genezę powstania NZS, jego dynamiczny rozwój, rolę w środowisku akademickim oraz represje, z jakimi mierzyli się jego działacze w okresie stanu wojennego.

W tematyce NZS pozostała również kolejna część spotkania – prezentacja najnowszej publikacji wydanej przez Instytut Pamięci Narodowej pt. „Nie chcemy seryjnej produkcji magistrów. Relacje o strajku studenckim w Łodzi 21 stycznia – 18 lutego 1981 r.”

Książka stanowi zbiór relacji dotyczących strajku studentów uczelni łódzkich w 1981 roku, skomponowanych w formie kolażu z fragmentów różnych opowieści. O jej unikalnym charakterze decyduje fakt, że są to świadectwa zebrane pod koniec lat 80. XX wieku przez Romana Kowalczyka, a więc głos z niedalekiej od strajku przeszłości, utrwalony zaledwie kilka lat po tamtych wydarzeniach.

Dyskusję wokół książki poprowadził dr hab. Kamil Dworaczek. W rozmowie udział wziął jeden z redaktorów publikacji, Roman Kowalczyk, oraz dr Sebastian Pilarski – dyrektor Biura Badań Historycznych IPN. Dyskusja miała charakter merytoryczny i refleksyjny, a jej uczestnicy podkreślali znaczenie źródeł osobistych w badaniach nad historią opozycji.

Zwieńczeniem uroczystości był koncert pieśni z repertuaru solidarnościowych bardów, m.in. Jacka Kaczmarskiego, Jana Krzysztofa Kelusa i Jana Pietrzaka. Poruszające i doskonale znane utwory wykonali Roman Kowalczyk (śpiew i komentarz historyczny) oraz Krzysztof Żesławski z zespołu Wolna Grupa Bukowina (akompaniament gitarowy). Koncert stał się symboliczną podróżą do lat 80. XX wieku, przywołując atmosferę tamtego czasu, emocje i nadzieje towarzyszące walce o wolność.

Koncert zakończył uroczystość, która była nie tylko lekcją historii, lecz również żywym świadectwem pamięci i ciągłości wartości, które legły u podstaw przemian roku 1980. Warto dodać, że w holu Politechniki stanęło stoisko Księgarni IPN na placu Solnym, gdzie przez cały czas trwania uroczystości istniała możliwość nabycia książek Wydawnictwa IPN w atrakcyjnych cenach.

Łukasz Sołtysik: Strajki latem 1980 r. na Dolnym Śląsku i narodziny „Solidarności”

Latem 1980 r. Dolny Śląsk stał się w południowej Polsce, obok Górnego Śląska, silnym i ważnym wsparciem dla protestujących na Wybrzeżu robotników. W ostatnich dniach sierpnia solidaryzowały się z nimi dziesiątki tysięcy Polaków w ponad 50 dolnośląskich miejscowościach.

Iskrą, która latem 1980 r. uruchomiła lawinę protestów w Polsce, była po raz trzeci w ciągu dekady (poprzednie w grudniu 1970 r. i czerwcu 1976 r.) ogłoszona przez rząd PRL 1 lipca regulacja cen żywności. Tego dnia strajki wybuchły w kilku miastach Polski. Oprócz odwołania podwyżek cen najczęściej powtarzającymi się postulatami były podwyżka płacy i poprawa warunków pracy. Szybko jednak doszły kolejne, które miały już
charakter polityczny.

Generalne i lokalne przyczyny masowych strajków

Oprócz wyżej wskazanych przyczyn, których na ogół przeciętny obywatel miał świadomość lub intuicyjnie wyczuwał, do ważnych powodów angażowania się pracowników w protesty należały te dostrzegane na co dzień w najbliższym otoczeniu – miejscu pracy, w mieście. Można do nich zaliczyć, np. w zakładach: niesprawiedliwe traktowanie pracowników przez kadrę zarządzającą, nieprzestrzeganie przepisów bhp, fatalne warunki socjalne, marnotrawstwo materiałów, kradzieże. Dostrzegano lokalne układy władzy partyjno-administracyjnej chronionej przez Milicję Obywatelską i Służbę Bezpieczeństwa.

Przełamanie strachu

Rozwijające się od lipca strajki stopniowo przełamywały w społeczeństwie barierę strachu. Swoje niezadowolenie z istniejącej sytuacji w kraju Polacy wyrażali poprzez spontanicznie organizowane spotkania i dyskusje z przedstawicielami dyrekcji i PZPR, wiece załogi, organizowano przestoje i strajki w pracy (całego zakładu lub jego części) czy strajki okupacyjne. Pracownicy wyłaniali swoich przedstawicieli do rozmów z dyrekcją, a nierzadko z lokalnymi, wojewódzkimi oraz centralnymi członkami władz administracyjno-partyjnych, którym przekazywali swoje postulaty do załatwienia. Pod koniec sierpnia powszechne stało się wybieranie Komitetów Strajkowych (KS), a w większych, bardziej przemysłowionych miastach, Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych (MKS). Latem 1980 r. wszystkie te czynniki zaistniały również na Dolnym Śląsku.

Protesty lipcowe na Dolnym Śląsku

Pierwszymi strajkującymi zakładami były Zakłady Górnicze (ZG) „Polkowice” w Polkowicach (18–19 lipca), ZG „Rudna” w Polkowicach i ZG „Lubin” (19–21 lipca). Oprócz odwołania podwyżek cen żywności domagano się m.in. wzrostu pensji, poprawy zaopatrzenia sklepów, likwidacji przywilejów dla działaczy PZPR oraz pracowników MSW i MON.

W województwie wałbrzyskim pierwsze strajki wystąpiły w Zakładach Elektrotechniki Motoryzacyjnej „Polmo” w Dusznikach-Zdroju i Świdnicy (24–26 lipca). W obu zakładach domagano się podwyżki płac, zmiany struktury kombinatu, poprawy zaopatrzenia sklepów w miastach, jawnego i sprawiedliwego handlu w sklepach oraz rozwoju budownictwa mieszkaniowego. Wynegocjowano 15-procentową podwyżkę pensji, a także uruchomienie sklepów wewnątrzzakładowych. Władze złożyły obietnicę, że poprawi się zaopatrzenie sklepów oraz sprzedaż artykułów spożywczych i tekstylnych.

W Wałbrzychu w dniach 28-30 lipca protest prowadzili pracownicy służby energomechanicznej Huty Szkła „Wałbrzych”. Wynegocjowali z dyrekcją 10-procentową podwyżkę pensji i dodatku uznaniowego.
23-30 lipca do największej liczby protestów doszło we Wrocławiu, m.in. w Fabryce Maszyn Budowlanych „Bumar-Fadroma”, Fabryce Maszyn Rolniczych „Agromet-Archimedes”, Państwowej Fabryce Wagonów „Pafawag”, Zakładach Elektronicznych „Elwro”, FAT. Najpoważniejszy był strajk w Dolnośląskich Zakładach Wytwórczych Maszyn Elektrycznych „Dolmel” (26 i 28–30 lipca). Robotnicy żądali podwyżek płac i poprawy
warunków pracy.

Tekst Łukasza Sołtysika Strajki latem 1980 r. na Dolnym Śląsku i narodziny „Solidarności” pochodzi z dodatku historycznego IPN do Gazety Wrocławskiej.

* * *

Polecamy materiały Instytutu Pamięci Narodowej:

• Encyklopedia Solidarności – tomy 1–5
• Narodziny Solidarności na Dolnym Śląsku, red. Łukasz Kamiński, Grzegorz Waligóra
• Kamil Dworaczek, NSZZ „Solidarność” w PKP w latach 1980–1989. Przykład Dolnośląskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych
• Andrzej i Maria Perlakowie, Solidarność cukrowników. Zarys historii NSZZ „Solidarność” pracowników przemysłu cukrowniczego w Polsce w latach 1980–1990
• Od nadziei do niepodległości. NSZZ „Solidarność” 1980–1989/90. Studia i szkice, red. Łukasz Sołtysik, Grzegorz Waligóra
• Bartłomiej Perlak, Internowani na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie. Ośrodki odosobnienia podległe Okręgowemu Zarządowi Zakładów Karnych we Wrocławiu (1981–1982)
• Krzysztof Brzechczyn, Solidarność jako samoograniczające się powstanie
• Jarosław Neja, Nadrobić stracony czas
• Niezależne Zrzeszenie Studentów – materiały IPN
• Nie tylko wybrzeże. Protesty latem 1980 r. i narodziny „Solidarności” na Dolnym Śląsku
• Broszury IPN do pobrania: Opozycja demokratyczna i czas Solidarności

Wydarzenie zostało objęte Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego