Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

W Międzynarodowym Dniu Pamięci o Ofiarach Holokaustu na dziedzińcu Synagogi Pod Białym Bocianem odbyła się uroczystość, w której udział wziął dr hab. Kamil Dworaczek. W swoim przemówieniu dyrektor IPN Oddział we Wrocławiu przypomniał, że dla wielu więźniów Auschwitz samo wyzwolenie nie oznaczało końca gehenny.

– Kilka dni wcześniej, przed 27 stycznia, kilkadziesiąt tysięcy więźniów zostało wypędzonych z obozu. Niemcy nazywali to ewakuacją, ale tak naprawdę były to mordercze marsze śmierci. To mniej znany wątek Holokaustu, o którym warto wspomnieć, bo jest on w pewnym sensie związany z Dolnym Śląskiem. To właśnie przez te tereny oraz Opolszczyznę przeszedł jeden z takich marszów. Jako Instytut Pamięci Narodowej przykładamy dużą wagę do tego, aby pamiętać o tej historii, a także oznaczać te miejsca. Ufundowaliśmy już kilka upamiętnień związanych z marszami śmierci – m.in. w zeszłym roku w Milęcicach koło Lubomierza. To niezwykłe miejsce, bo to właśnie na tych terenach zakończył się morderczy marsz śmierci z Auschwitz.

- powiedział dyrektor. Więcej informacji na ten temat TUTAJ

W trakcie uroczystości, zorganizowanej przez Gminę Wyznaniową Żydowską we Wrocławiu, odprawiono El Malei Rachamim (Boże Pełen Miłosierdzia) – żydowską modlitwę za duszę zmarłego. Odmawiana jest ona zwykle przy grobie podczas nabożeństw pogrzebowych oraz podczas nabożeństw żałobnych w ciągu roku.

W imieniu wrocławskiego Oddziału IPN wiązankę kwiatów złożyli dr hab. Kamil Dworaczek oraz dr Michał Siekierka z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN we Wrocławiu. Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu to święto uchwalone 1 listopada 2005 roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w celu uczczenia pamięci ofiar pochodzenia żydowskiego, pomordowanych w czasie II wojny światowej przez nazistowskie Niemcy. Datę obchodów wyznaczono na 27 stycznia – rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau w 1945 roku.

Po uroczystościach, na zaproszenie przewodniczącej zarządu Gminy Klary Kołodziejskiej, delegacja wrocławskiego Oddziału IPN miała możliwość zwiedzenia wnętrz Synagogi Pod Białym Bocianem, która dziś wykorzystywana jest jako sala koncertowa. Na dwóch jej górnych poziomach można oglądać bogate zbiory przedmiotów kultu oraz bogato zdobionych mebli.

27 stycznia, w rocznicę wyzwolenia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i ośrodka Zagłady Auschwitz, obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Decyzją Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych z dnia 1 listopada 2005 roku data ta została ustanowiona dniem międzynarodowej refleksji nad tragedią Zagłady oraz obowiązkiem zachowania pamięci o jej ofiarach.

Auschwitz był największym niemieckim nazistowskim obozem koncentracyjnym i ośrodkiem masowej eksterminacji, utworzonym na okupowanych ziemiach polskich. Zamordowano tam ponad milion osób, przede wszystkim Żydów, ale także Polaków, Romów, jeńców sowieckich oraz przedstawicieli innych narodów uznanych przez nazistowski reżim za wrogów. Obóz ten stał się jednym z najważniejszych symboli Holokaustu i zbrodni przeciwko ludzkości. Zagłada objęła również społeczność żydowską Wrocławia, która przed 1933 rokiem należała do największych i najbardziej znaczących w Niemczech. Po dojściu nazistów do władzy wrocławscy Żydzi byli stopniowo pozbawiani praw obywatelskich, poddawani represjom i wykluczeniu społecznemu. W czasie II wojny światowej rozpoczęły się masowe deportacje do obozów koncentracyjnych i zagłady, m.in. do Auschwitz oraz Theresienstadt. Zdecydowana większość deportowanych nie przeżyła wojny.

Jednym z miejsc związanych z tragicznym losem wrocławskich Żydów jest Synagoga pod Białym Bocianem, wybudowana w 1829 roku według projektu Carla Ferdinanda Langhansa. Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci przejęli Synagogę pod Białym Bocianem i wykorzystywali ją m.in. jako magazyn oraz miejsce zbiórek Żydów przed deportacjami do obozów zagłady. Dziedziniec synagogi był jednym z punktów, w których gromadzono ludzi przed ich wywiezieniem. Spośród liczącej około dwudziestu tysięcy osób społeczności żydowskiej Wrocławia po wojnie do miasta powróciła jedynie niewielka grupa ocalałych.

Pamięć o tej społeczności przez długi czas pozostawała niemal nieobecna, co było skutkiem powojennej wymiany ludności, realiów zimnej wojny oraz usunięcia niemieckiej historii lokalnej z narracji kształtującej się w polskim Wrocławiu. Dopiero po 1989 roku zaczęła rozwijać się nowa miejska kultura pamięci. Wzrosło wówczas zainteresowanie historią lokalną, również jej niepolskimi wymiarami, w tym dziedzictwem żydowskim i niemieckim.

Na początku lat 90. XX wieku, władze Wrocławia, inspirowane nowym spojrzeniem na przeszłość konkretnych ulic, placów i budynków, podjęły inicjatywę odbudowy dawnej dzielnicy żydowskiej w rejonie ulic Pawła Włodkowica, św. Antoniego i Ruskiej oraz dawnego Karlsplatz. Z tej idei wyrosła koncepcja „Dzielnicy Wzajemnego Szacunku”. Obszar ten, określany również mianem „Dzielnicy Tolerancji”, obejmuje przestrzeń, w której w niewielkiej odległości od siebie znajdują się cztery miejsca kultu: dawna protestancka świątynia dworska, katolicki kościół św. Antoniego, cerkiew prawosławna Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy oraz Synagoga pod Białym Bocianem.

Jedną z kluczowych postaci zaangażowanych w odbudowę pamięci o żydowskiej przeszłości Wrocławia był Jerzy Kichler, działacz społeczności żydowskiej w Polsce i wieloletni członek władz Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu, w tym jej przewodniczący w latach 1999–2003. Odegrał on również istotną rolę w staraniach o uratowanie Synagogi pod Białym Bocianem przed rozbiórką. Jerzy Kichler podejmował także działania mające na celu odnalezienie i upamiętnienie śladów Holokaustu we Wrocławiu, koncentrując się przede wszystkim na losach żydowskich mieszkańców dawnego Breslau. To właśnie z jego inicjatywy powstała tablica pamiątkowa poświęcona ofiarom deportacji, umieszczona na jednej ze ścian dziedzińca, na budynku Gminy Żydowskiej, obok niewielkiej synagogi codziennej. Uroczyste odsłonięcie tego znaku pamięci odbyło się 27 stycznia 1999 roku, w Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Inskrypcja w językach polskim, niemieckim i hebrajskim informuje, że to stąd w latach 1941–1944 deportowano wrocławskich Żydów do obozów zagłady. Tablica upamiętnia ofiary nazistowskich prześladowań i przypomina o losie tysięcy mieszkańców miasta zamordowanych w ramach niemieckiej polityki ludobójstwa. Stanowi także ważny element lokalnej i ogólnonarodowej kultury pamięci oraz trwałe wezwanie do refleksji nad konsekwencjami nienawiści i totalitaryzmu.

dr Michał Siekierka

Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN we Wrocławiu