Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

W 2025 r. miasto Świdnica, we współpracy z Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, obchodziło Rok Mieczysława Kozara-Słobódzkiego. Decyzja o ustanowieniu roku upamiętniającego tę postać była efektem inicjatywy Świdnickiego Stowarzyszenia Patriotycznego, kierowanego przez Tadeusza Grabowskiego, oraz konsekwentnej współpracy środowisk społecznych, samorządu i IPN. Patronat nad obchodami objęła Prezydent Świdnicy Beata Moskal-Słaniewska, która jednocześnie udzieliła aktywnego wsparcia tej inicjatywie, wielokrotnie podkreślając rangę przedsięwzięcia dla lokalnej polityki pamięci.

Są postacie, które w lokalnej świadomości nie funkcjonują wyłącznie jako biogramy zapisane w encyklopediach. Wracają w pieśniach, w szkolnych tradycjach, w nazwach instytucji i w przestrzeni miasta – i dopiero wtedy stają się „czytelne” jako doświadczenie wspólnoty. W Świdnicy taką postacią jest mjr Mieczysław Kozar-Słobódzki (1884–1965): żołnierz Legionów Polskich, pedagog i organizator powojennej świdnickiej oświaty, a zarazem kompozytor, którego melodie na trwałe weszły do kanonu kultury polskiej XX wieku. Rok 2025 nie był zatem zbiorem jubileuszowych gestów, lecz próbą uporządkowania pamięci i ukazania znaczenia Kozara-Słobódzkiego dla historii niepodległościowej Polski oraz powojennej Świdnicy.

Biografia jako fundament: Legiony – pieśń – szkoła

W narracji o Mieczysławie Kozarze-Słobódzkim biografia pełni rolę zasadniczą. To właśnie z niej wyrastają trzy zasadnicze wątki, które konsekwentnie wybrzmiewały w działaniach upamiętniających realizowanych w 2025 r.

Po pierwsze: Legiony Polskie. Udział w czynie zbrojnym o niepodległość Rzeczypospolitej u boku Józefa Piłsudskiego oraz doświadczenie frontowe ukształtowały postawę, która po 1918 r. – a zwłaszcza po 1945 r. – znalazła wyraz w działalności społecznej i organizacyjnej. To właśnie legionowe doświadczenie tłumaczy autorytet Kozara-Słobódzkiego jako wychowawcy i organizatora w pierwszych, trudnych latach powojennych.

Po drugie: twórczość muzyczna. Kozar-Słobódzki pozostaje jednym z najważniejszych twórców pieśni legionowych i żołnierskich, takich jak „Rozkwitały pąki białych róż”, „Maszerują chłopcy, maszerują”. Utwory te nie funkcjonują wyłącznie jako zabytki kultury – są wykonywane, śpiewane i obecne w praktyce edukacyjnej i uroczystościowej. Z tego powodu muzyka stała się naturalnym językiem świdnickich obchodów.

Po trzecie: powojenna Świdnica i oświata powszechna. Po 1945 r. Kozar-Słobódzki należał do grona organizatorów polskiego szkolnictwa średniego w mieście. Był współtwórcą i pierwszym dyrektorem Państwowego Liceum, późniejszego I Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Kasprowicza. Ten wymiar działalności sprawia, że jego postać pozostaje w Świdnicy szczególnie „namacalna” – zakorzeniona w instytucjach i pamięci kolejnych pokoleń uczniów.

To właśnie na tych trzech osiach – niepodległościowej, kulturowej i edukacyjnej – zbudowano program Roku 2025.

29 stycznia 2025 r. – inauguracja obchodów

Kluczowym momentem obchodów był 29 stycznia 2025 r., który nadał ton całemu Rokowi Mieczysława Kozara-Słobódzkiego. Tego dnia zrealizowano spójną sekwencję wydarzeń łączących obecność w przestrzeni publicznej, refleksję edukacyjną i przekaz artystyczny.

Na świdnickim Rynku otwarto plenerową wystawę poświęconą życiu i twórczości Kozara-Słobódzkiego, przygotowaną przez Urząd Miasta Świdnica. Ekspozycja w przestrzeni publicznej była czytelnym sygnałem, że pamięć o bohaterze roku nie jest domeną wąskich środowisk, lecz elementem wspólnego krajobrazu miasta.

Równolegle zorganizowano wydarzenie edukacyjne w przestrzeni I Liceum Ogólnokształcącego, poświęcone kontekstowi legionowemu i historycznemu działalności Kozara-Słobódzkiego. Ten element pozwalał osadzić postać patrona w realiach epoki i uniknąć redukowania go do roli symbolicznej.

Kulminacją dnia był koncert pieśni patriotycznych w auli I Liceum Ogólnokształcącego w Świdnicy, w którym wystąpił Reprezentacyjny Chór Akademii Wojsk Lądowych im. gen. Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu pod dyrekcją Macieja Wojciechowskiego, z udziałem młodzieży z Młodzieżowego Domu Kultury im. Mieczysława Kozara-Słobódzkiego w Świdnicy. Wydarzenie spotkało się z bardzo dużym zainteresowaniem mieszkańców miasta – aula została wypełniona do ostatnich miejsc, a wykonawcy byli wielokrotnie nagradzani długimi oklaskami. Liczna obecność Świdniczan potwierdziła, że postać Mieczysława Kozara-Słobódzkiego oraz forma muzycznego upamiętnienia pozostają czytelne i ważne dla lokalnej wspólnoty. Obecność chóru wojskowego wzmacniała symbolikę wydarzenia, łącząc tradycję legionową z instytucjonalnym przekazem pamięci państwowej.

Konkurs wiedzy o Legionach Polskich – praktyka pamięci

Ważnym elementem Roku Mieczysława Kozara-Słobódzkiego były również działania skierowane bezpośrednio do młodzieży szkolnej. W maju i czerwcu 2025 r. na terenie powiatu świdnickiego Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN we Wrocławiu przeprowadziło konkurs wiedzy o Legionach Polskich, adresowany do uczniów klas VII i VIII szkół podstawowych. Konkurs miał charakter edukacyjny i popularyzatorski, a jego celem było pogłębienie wiedzy historycznej oraz zainteresowanie młodego pokolenia tematyką niepodległościową. Dziesięciu uczestników konkursu wzięło następnie udział w letnim obozie Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej i IPN w Piaskach, na Mierzei Wiślanej, który stanowił formę nagrody oraz praktycznego uzupełnienia pracy edukacyjnej, łącząc historię, wychowanie i doświadczenie wspólnotowe.

Mural – trwały znak w przestrzeni miasta

Kolejnym ważnym elementem obchodów było odsłonięcie muralu poświęconego Mieczysławowi Kozarowi-Słobódzkiemu, które odbyło się 18 października 2025 r. przy ul. Joachima Lelewela 13, w bezpośrednim sąsiedztwie Młodzieżowego Domu Kultury noszącego imię patrona. Autorem muralu jest Robert Kukla.

Mural jako forma upamiętnienia przenosi pamięć z kalendarza uroczystości w codzienny rytm miasta. Nie narzuca jednej interpretacji, lecz pozwala widzieć w Kozarze-Słobódzkim jednocześnie legionistę, kompozytora i pedagoga – mieszkańca Świdnicy „z wyboru”, którego biografia przekracza proste klasyfikacje.

Grób weterana – pamięć i odpowiedzialność

Szczególny wymiar obchodów roku Kozara-Słobódzkiego wiązał się z decyzją Instytutu Pamięci Narodowej o wpisaniu jego grobu do prowadzonej przez IPN Ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Decyzja ta ostanowi formę publicznego uznania niepodległościowego wymiaru biografii Kozara-Słobódzkiego.

Finałem obchodów jubileuszowych było uroczyste oznaczenie grobu insygnium „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość”, które odbyło się 9 stycznia 2026 r. Co istotne, ten akt nie zamyka pamięci, lecz ją porządkuje i zabezpiecza – w sensie symbolicznym i instytucjonalnym.

Rok 2025 – praktyka pamięci

Z perspektywy edukacyjnej i społecznej lata patronackie bywają obarczone ryzykiem powierzchowności. W Świdnicy sens obchodów Roku Mieczysława Kozara-Słobódzkiego wynikał jednak z konsekwentnie zastosowanego modelu: połączenia wystawy w przestrzeni publicznej, edukacji osadzonej w biografii oraz muzyki i sztuki obecnej w codziennym krajobrazie miasta. Współpraca samorządu, IPN i środowisk społecznych sprawiła, że pamięć nie pozostała deklaracją, lecz stała się działaniem.

Jeżeli Rok Mieczysława Kozara-Słobódzkiego miał odpowiedzieć na pytanie, po co dziś wracać do legionisty, pedagoga i kompozytora sprzed wieku, odpowiedź wybrzmiała w praktyce: bo są biografie, które uczą historii, budują wspólnotę i zobowiązują do odpowiedzialności.

Artur Cieślik
Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej
IPN we Wrocławiu