Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Akcja „Burza” była operacją wojskową zorganizowaną i podjętą przez oddziały Armii Krajowej (AK) przeciw wojskom niemieckim. Prowadzona była w granicach II Rzeczypospolitej, a rozpoczęła się w wyniku działań, do których doszło 4 stycznia 1944 r. Jako pierwsze do akcji „Burza” ruszyły jednostki AK na Wołyniu, następnie we wschodnich województwach II Rzeczypospolitej: tarnopolskim, lwowskim, stanisławowskim, a także na Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie. W lipcu 1944 r. żołnierze AK wspólnie z oddziałami Armii Czerwonej wzięli udział m.in. w walkach o Wilno i Lwów. Po przekroczeniu Bugu i Sanu operacja była kontynuowana. Tylko na Lubelszczyźnie oddziały AK samodzielnie lub wspólnie z jednostkami sowieckimi opanowały 25 miast i miasteczek. Kulminacją akcji „Burza” był wybuch powstania warszawskiego.

Wołyń w czasie II wojny światowej

Po agresji na Polskę we wrześniu 1939 r. Wołyń znalazł się w strefie okupacji sowieckiej. Władze Związku Sowieckiego prowadziły tam politykę terroru wobec ludności polskiej, obejmującą konfiskaty majątków, aresztowania oraz masowe deportacje w głąb ZSRS. Sytuacja uległa zasadniczej zmianie w 1941 r., gdy po ataku Niemiec na Związek Sowiecki region ten znalazł się pod okupacją niemiecką. Nowy okupant wprowadził własny system represji, jednocześnie tolerując rozwój lokalnych struktur nacjonalistycznych.

Wołyń był obszarem zróżnicowanym narodowościowo, z przewagą ludności ukraińskiej i znaczną, choć mniejszościową, obecnością Polaków. W warunkach niemieckiej okupacji rozwinęły się organizacje nacjonalistyczne, przede wszystkim Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów oraz Ukraińska Powstańcza Armia. Ich działania zmierzały do usunięcia Polaków z regionu i stworzenia podstaw pod przyszłe państwo ukraińskie. Kulminacją tej polityki były masowe mordy dokonane w 1943 r., które objęły niemal cały Wołyń i doprowadziły do ogromnych strat wśród polskiej ludności cywilnej.

Wobec narastającego zagrożenia Armia Krajowa rozpoczęła organizowanie zbrojnej obrony. Latem 1943 r. dowództwo Okręgu Wołyńskiego AK wydało rozkazy tworzenia oddziałów partyzanckich oraz lokalnych struktur samoobrony. Ich zadaniem było zabezpieczanie polskich wsi i miasteczek oraz podejmowanie walki z napastnikami. Z czasem działania te przybrały bardziej zorganizowany charakter i doprowadziły do powstania większej formacji wojskowej.

Akcja „Burza” na Wołyniu

Dnia 20 listopada 1943 r. komendant główny Armii Krajowej, gen. Tadeusz Komorowski ps. „Bór” (1895–1966), wydał rozkaz do zorganizowania akcji „Burza” na Kresach Wschodnich. Plan zakładał przeprowadzenie otwartych działań zbrojnych przeciwko Niemcom w momencie zbliżania się Armii Czerwonej. Jednocześnie celem było przejęcie administracji na wyzwolonych terenach i wystąpienie wobec Sowietów w roli prawowitego gospodarza reprezentującego legalne władze Rzeczypospolitej.

Na Wołyniu mobilizacja rozpoczęła się już w grudniu 1943 r. Dnia 4 stycznia 1944 r. Armia Czerwona przekroczyła przedwojenną granicę polsko-sowiecką. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na Wychodźstwie zadeklarował gotowość współpracy z Sowietami w walce z Rzeszą Niemiecką oraz wyraził nadzieję, że Związek Sowiecki uszanuje prawa i interesy RP i jej obywateli na zajmowanych terenach.

Realizacja planu „Burza” rozpoczęła się na Wołyniu 15 stycznia 1944 r. na mocy rozkazu wydanego przez komendanta Okręgu Wołyń AK, płk. Kazimierza Bąbińskiego ps. „Luboń” (1895–1970). Działania bojowe miały prowadzić skoncentrowane w zachodniej części województwa wołyńskiego oddziały, liczące ponad sześć tysięcy żołnierzy. To właśnie z nich na odprawie oficerów sztabu w miejscowości Suszybaba na Wołyniu 28 stycznia 1944 r. sformowano 27. Wołyńską Dywizję Piechoty Armii Krajowej. Była to największa polska jednostka partyzancka działająca w czasie II wojny światowej, składająca się z doświadczonych żołnierzy konspiracji oraz ochotników z miejscowej ludności. W kwietniu 1944 r. osiągnęła ona stan 6800 żołnierzy. Jej organizatorem i pierwszym dowódcą był płk Kazimierz Bąbiński ps. „Luboń”.

Dywizja niemal natychmiast została skierowana do walki. Jej oddziały prowadziły starcia z wojskami niemieckimi oraz z formacjami ukraińskimi, jednocześnie chroniąc ludność cywilną. Współdziałając z Armią Czerwoną, dywizja zdobyła m.in. Turzysk, przeprowadziła akcje dywersyjne przeciwko niemieckiej infrastrukturze kolejowej i brała udział w walkach o Kowel. Następnie, przekraczając Bug, weszła na teren Lubelszczyzny, gdzie uczestniczyła w kolejnej fazie akcji „Burza”.

Pomimo wcześniejszych deklaracji współpracy, władze sowieckie szybko przystąpiły do likwidacji niezależnych polskich struktur wojskowych. W lipcu 1944 r. dowództwo Armii Czerwonej zażądało od żołnierzy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty złożenia broni. Jednostka została siłą rozformowana, a wielu jej żołnierzy aresztowano, wywieziono do łagrów lub poddano represjom. Ostatecznie 26 lipca 1944 r. na rozkaz płk. Jana Kotowicza ps. „Twardy” (1890–1963), ostatniego dowódcy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, nastąpiło rozwiązanie jednostki pod Starym Tartakiem. Od tego czasu wielu jej żołnierzy ukrywało swoją działalność konspiracyjną aż do lat 90. XX wieku.

POLECAMY
Album fotograficzny Michała Fijałki poświęcony 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej z lat 1943–1944
Zbiory Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej

Następny

Powrót

pauza

Dziedzictwo i upamiętnienie 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej

Historia 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej jest świadectwem dramatycznych losów Polaków na Wołyniu w czasie II wojny światowej. Jednostka ta symbolizuje nie tylko zbrojny opór wobec okupantów, lecz także determinację w obronie ludności cywilnej i dążenie do zachowania polskiej państwowości w warunkach skrajnie niesprzyjających. Jej dzieje pozostają ważnym elementem pamięci historycznej i dowodem heroizmu żołnierzy Armii Krajowej.

Kapitan Michał Fijałka ps. „Sokół” (1915–1983), dowódca I batalionu tej dywizji, z którym przeszedł cały jej szlak bojowy od Zasmyk na Wołyniu, przez Polesie, Lubelszczyznę, aż do rozbrojenia pod Skrobowem, wspominał po latach:

Nigdzie nie spotkałem żołnierzy tak dzielnych, ofiarnych i tak zdolnych do poświęceń wszystkiego w służbie Ojczyzny, jak żołnierze 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty, z którymi miałem zaszczyt walczyć na Wołyniu jako dowódca batalionu I/50. pp.

W 2026 r. minie dziesięć lat, od chwili, gdy 27. Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej została upamiętniona we Wrocławiu. Pomysłodawcą i wielkim orędownikiem powstania w przestrzeni publicznej stolicy Dolnego Śląska znaku pamięci poświęconego jej żołnierzom był prof. Henryk Słowiński, prezes wrocławskiego środowiska żołnierzy 27. Wołyńskiej Dywizji AK. Tablica powstała we współpracy z władzami samorządowymi Wrocławia oraz parafią pw. Maksymiliana Marii Kolbego we Wrocławiu. Dzięki uprzejmości ks. prałata Czesława Majdy, ówczesnego proboszcza tej parafii, tablicę umieszczono na wschodniej elewacji kościoła, tj. od strony ul. Na Ostatnim Groszu. Uroczyste odsłonięcie odbyło się w niedzielę 6 listopada 2016 r. Od tego czasu w połowie stycznia każdego roku w kościele na Gądowie sprawowana jest uroczysta msza święta, po której pod tablicą składane są kwiaty. Fotorelację z uroczystego odsłonięcia tablicy można obejrzeć na stronie parafii: https://mkolbe.wroclaw.pl/galeria-zdjec/msza-sw-i-tablica-pam-27-dywizja-wolynska.

Uzupełnieniem tego wrocławskiego znaku pamięci o 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK są umieszczone tuż obok tablicy z 2016 r. dwie dodatkowe tablice, które odsłonięto w późniejszych latach. Jedna upamiętnia gen. bryg. Jana Wojciecha Kiwerskiego ps. „Oliwa” (1910–1944) – żołnierza Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, jednego z dowódców 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, poległego tragicznie 18 kwietnia 1944 r. Tablicę tę ufundowało wrocławskie środowisko 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty, a odsłonięto ją w 80. rocznicę śmierci gen. Kiwerskiego, tj. 18 kwietnia 2024 r. Druga tablica, odsłonięta 13 stycznia 2019 r., stanowi upamiętnienie prof. Henryka Słowińskiego (1926–2018) – świadka historii Kresów Wschodnich, żołnierza Armii Krajowej, agronoma i profesora przez wiele lat związanego z obecnym Uniwersytetem Przyrodniczym we Wrocławiu, od lat 90. XX wieku pełniącego funkcję prezesa wrocławskiego środowiska 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, wyróżnionego za swoją działalność m.in. Nagrodą Honorową „Świadek Historii” przyznaną przez Instytut Pamięci Narodowej. O jego śmierci informował m.in. IPN: https://wroclaw.ipn.gov.pl/wro/aktualnosci/56653,Nie-zyje-prof-dr-hab-Henryk-Slowinski.html

Następny

Powrót

pauza

Tablice pamiątkowe na kościele pw. św. Maksymiliana Kolbego to niejedyne wrocławskie znaki pamięci o tej 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Na tym samym osiedlu, tj. na wrocławskim Gądowie, u zbiegu ulic Szybowcowej i Eugeniusza Horbaczewskiego istnieje rondo, które uchwałą Rady Miejskiej Wrocławia z 16 czerwca 2011 r. otrzymało nazwę Rondo 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej. O upamiętnienie formacji nazwą ulicy, placu, skweru lub innego ciągu komunikacyjnego zabiegało przez długi czas Środowisko Wrocławskie 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej.

Ponadto z inicjatywy żołnierzy oraz Dolnośląskiej Okręgowej Izby Pielęgniarek i Położnych w roku 2000 powstała marmurowa tablica, którą umieszczono na jednym z budynków 4. Wojskowego Szpitala Klinicznego przy ul. Rudolfa Weigla we Wrocławiu. Upamiętnia ona lekarzy oraz pielęgniarki i sanitariuszki służące w tej słynnej dywizji.      

Wrocławskie obchody 82. rocznicy rozpoczęcia akcji „Burza” oraz powstania 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej

Tegoroczne wrocławskie obchody odbędą się w niedzielę 18 stycznia 2026 r. tradycyjnie w kościele pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego we Wrocławiu przy ul. Eugeniusza Horbaczewskiego 20 na wrocławskim Gądowie. Zainicjuje je msza święta sprawowana o godz. 9.30, po której odbędzie się uroczystość przy tablicy pamiątkowej. W obchodach uczestniczyć będzie Wojskowa Asysta Honorowa wystawiona przez Garnizon Wrocław. W programie uroczystości m.in. hymn RP, okolicznościowe wystąpienia oraz złożenie kwiatów i zniczy. Serdecznie zapraszamy poczty sztandarowe instytucji i organizacji. Potwierdzenie udziału delegacji i chęć złożenia kwiatów lub zniczy należy zgłosić do piątku 16 stycznia na adres oddzial.wroclaw@ipn.gov.pl.

Jerzy Rudnicki
p.o. naczelnika
Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa
IPN we Wrocławiu

Następny

Powrót

pauza

Więcej na temat akcji „Burza” w materiałach audio-wideo oraz artykułach znajdujących się w portalu przystanekhistoria.pl i na innych stronach IPN:

• Jacek Wołoszyn, „Burza” na Lubelszczyźnie
• Włodzimierz Suleja, „Burza”
• Jacek Sawicki, Decyzja
• Marek Gałęzowski, Droga do „Burzy”
• Marek Gałęzowski, Akcja „Burza” i Powstanie Warszawskie
• Teodor Gąsiorowski, Burza nadeszła ze wschodu
• Filip Musiał, „Burza” ku wolności
• IPNtv: Akcja „Burza”, afera mięsna i Dziennik Telewizyjny w PRL – Historia dla Ciebie odc. 29