Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Powstanie wielkopolskie wybuchło w Poznaniu 27 grudnia 1918 roku, w czasie wizyty powracającego do Polski Ignacego Jana Paderewskiego. Jego przemówienie – wygłoszone dzień wcześniej do licznie zgromadzonych przed hotelem Bazar w Poznaniu Polaków – stało się impulsem do wybuchu powstania, które było zrywem polskich mieszkańców Prowincji Poznańskiej przeciwko Republice Weimarskiej. Domagano się powrotu tych pozostających pod zaborem pruskim ziem do Polski, która niewiele ponad miesiąc wcześniej odzyskała niepodległość. Powstanie zakończyło się zwycięstwem po siedmiu tygodniach walk. Dnia 16 lutego 1919 roku w Trewirze zawarto rozejm, który rozszerzał na front powstańczy zasady rozejmu zawartego w Compiègne 11 listopada 1918 roku, a kończącego I wojnę światową. Wedle oficjalnych danych w wyniku powstania życie straciło 2261 osób, a ponad 6000 zostało rannych.

Wbrew pozorom stolica Dolnego Śląska ma wyraźne związki z tym zwycięskim zrywem, do walki w powstaniu stanęli bowiem nie tylko Wielkopolanie, ale także m.in. mieszkający w niemieckim Wrocławiu Polacy, członkowie Polonii Wrocławskiej oraz polscy studenci Śląskiego Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma (Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität, obecnie Uniwersytet Wrocławski). W powstaniu nie brakowało także absolwentów wrocławskiej Alma Mater. Jednym z nich był Wojciech Korfanty (1873–1939) – przywódca narodowy Górnego Śląska, związany z chrześcijańską demokracją, uważany za jednego z ojców niepodległej Polski. Choć jako jedna z najważniejszych postaci Śląska jest kojarzony głównie z walką Śląska o przyłączenie do Polski, to warto również pamiętać, że w latach 1918–1919 był członkiem Naczelnej Rady Ludowej stanowiącej rząd Wielkopolski podczas powstania wielkopolskiego.

Powojenne wrocławskie środowisko powstańców wielkopolskich, podobnie jak powstańców śląskich, nigdy nie należało do licznych, nie znaczy to jednak, że nie było ich wcale. Wiadomo, że po 1945 roku w stolicy Dolnego Śląska osiedliło się około trzystu uczestników tego zrywu; na przełomie lat 50. i 60. XX wieku zweryfikowano ich 284. Do powojennego Wrocławia przybywali z różnych stron kraju, aktywnie angażując się w organizację polskiego życia i odbudowę miasta zniszczonego działaniami wojennymi.

W stolicy Dolnego Śląska powstańcy wielkopolscy zostali uhonorowani nazwą dużego placu, jednak nie od razu po wojnie. Dawny Trebnitzerplatz, znajdujący się nieopodal Dworca Nadodrze, najpierw 20 grudnia 1945 roku został przemianowany na plac Trzebnicki, a następnie 16 stycznia 1959 roku, na wniosek wrocławskiego środowiska kombatantów powstania wielkopolskiego, nadano mu nową nazwę – plac Powstańców Wielkopolskich. Nazwa placu obowiązuje do dziś – 16 stycznia 2026 roku minie 67 lat od jej nadania. Powstańcy wielkopolscy są trzecią grupą powstańców patronujących wrocławskim ulicom, placom lub skwerom. Dłużej, bo już od pierwszych lat po wojnie, ulicy i placowi patronują powstańcy śląscy (plac Powstańców Śląskich, ulica Powstańców Śląskich), zaś placowi i skwerowi – powstańcy warszawscy (plac Powstańców Warszawy, skwer Powstańców Warszawskich). Powstańcy wielkopolscy patronują także ulicom w kilku innych dolnośląskich miejscowościach – w Jeleniej Górze, a także w Korzeńsku (powiat trzebnicki), Lądku-Zdrój (powiat kłodzki), Miliczu (powiat milicki), Obornikach Śląskich (powiat trzebnicki), Prochowicach (powiat legnicki) oraz Twardogórze (powiat oleśnicki). W całej Polsce nazw topograficznych upamiętniających powstańców wielkopolskich jest blisko dwieście.

Niektórzy z powstańców wielkopolskich spoczywają na dolnośląskich, w tym wrocławskich, cmentarzach. Groby trzech z nich – Jana Kantego Dzierżykraj-Morawskiego herbu Nałęcz, Stanisława Gierusza oraz Piotra Jarysza – zostały odznaczone specjalnym insygnium Ojczyzna swemu obrońcy w ramach projektu OCALAMY, który w latach 2018–2025 był realizowany przez Oddziałowe Biuro Upamiętnienia Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu.

W prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski znajduje się w tej chwili ponad 30 grobów powstańców wielkopolskich spoczywających na dolnośląskich nekropoliach.  Sylwetki tych powstańców przybliżymy w artykule Powstańcy wielkopolscy w stolicy Dolnego Śląska, który na stronie wroclaw.ipn.gov.pl ukaże się 26 grudnia, w przededniu Narodowego Dnia Pamięci Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego. Groby ujętych w ewidencji powstańców odwiedzą pracownicy Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. 

Kamilla Jasińska
Oddział IPN we Wrocławiu