Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Inspiracją spektaklu stał się „Pamiętnik z Powstania Warszawskiego” Mirona Białoszewskiego – jedno z najważniejszych świadectw tragedii cywilnej ludności Warszawy w 1944 r.

„Pamiętnik z Powstania Warszawskiego” to także opowieść o niezwykłej solidarności międzyludzkiej, o tym, jak nawet w tak ciężkich warunkach potrafili sobie nawzajem pomagać, dzielić się ostatnią kromką chleba, dzielić się dachem nad głową, czy dosłownie kawałkiem piwnicznej podłogi. To także opowieść o sile modlitwy. O tym, jak dawała nadzieję, ukojenie i studziła negatywne emocje. Ale to także opowieść o okrucieństwie. O niemieckim ludobójstwie. 

– mówił dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. W swoim przemówieniu zwrócił uwagę na dramatyczny los cywilnej ludności powstańczej Warszawy. Wspomniał o ludobójstwie dokonanym przez Niemców na Woli, a także o wypędzeniu warszawiaków do niemieckiego obozu przejściowego Dulag 121 w Pruszkowie pod Warszawą. To właśnie z tamtego obozu każdego dnia odchodziły transporty ludności kierowanej do pracy przymusowej głównie na terenie III Rzeszy. Niektóre transporty kierowane w kierunku Breslau.

Wśród dziesiątek tysięcy robotników przymusowych, osadzonych w niemieckim Wrocławiu i pracujących na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy, znalazły się tysiące cywilów deportowanych z powstańczej Warszawy i okolic. Niejednokrotnie wraz z cywilami stolicę opuszczali także m.in. żołnierze Armii Krajowej. Według szacunków do pracy przymusowej w wojennym Wrocławiu trafiło przynajmniej kilka, a nawet kilkanaście tysięcy osób. Kolejne tysiące warszawiaków po krótkim pobycie w podmiejskim obozie przejściowym Burgweide (obecnie teren osiedla Sołtysowice) były kierowane do pracy przymusowej w głębi III Rzeszy. Po wojnie część warszawiaków osadzonych w niemieckich obozach pracy na terenie miasta i w jego okolicy postanowiła pozostać we Wrocławiu. W swoim wystąpieniu poprzedzającym spektakl mówił o nich dyrektor Dworaczek:

Można znaleźć ich w wielu miejscach, w wielu aspektach życia (...), trzeba bowiem pamiętać, że Wrocław nie był tworzony tylko przez tych, którzy przyjechali tu z Kresów, z tzw. centralnej Polski czy Wielkopolski, ale również z Warszawy i okolic. I tę opowieść jako Instytut Pamięci Narodowej chcemy pielęgnować i kultywować.

Na zakończenie swojego wystąpienia dyrektor Dworaczek nawiązał do dnia 2 października 1944 r., czyli dnia upadku powstania. To właśnie ten dzień 10 lat lat temu został ustanowiony przez Sejm RP Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy:

Nie możemy zapominać o 2 października i o losie cywilnej ludności w powstańczej Warszawie. Szczególnie tutaj, we Wrocławiu, bo jest to opowieść o naszych korzeniach. O tym, jak przedwojenni warszawiacy stali się powojennymi wrocławianami.

Głos zwykłych mieszkańców stolicy, ich codzienny heroizm i cierpienie, stał się osią artystycznej narracji zaprezentowanego w niedzielne popołudnie widowiska „PAMIĘTNIK. Świadectwo Warszawy, pamięć Wrocławia”, osadzonego w kontekście powojennego Wrocławia – miasta, które dla wielu warszawiaków stało się nowym domem.

Za scenariusz i reżyserię odpowiadał Kamil J. Przyboś, którego wizja połączyła słowo, muzykę, taniec i obraz w spójną, poruszającą opowieść. Mateusz Walach, kierownik muzyczny i aranżer, stworzył misterną tkankę muzyczną – od nowych opracowań pieśni powstańczych po oryginalne aranżacje utworów Komedy, Szpilmana i Grechuty. Walach poprowadził również Orkiestrę Kameralną Silesian Art Collective, której brzmienie nadało spektaklowi zarówno majestat, jak i intymność.

Wyjątkową ekspresję wniosła choreografia Dominiki Garbacz, podkreślająca dramatyzm i emocjonalną głębię przedstawienia. Jej układy taneczne, wykonywane także przez artystów grupy Everest Production (tancerzy i akrobatów), stały się wizualnym symbolem walki, cierpienia i wspólnoty. O stronę wokalną zadbała Magdalena Zawartko, która jako pedagog i solistka połączyła profesjonalizm z wrażliwością, poruszając publiczność zarówno przygotowaniem chóralnym, jak i własnym występem.

Na scenie wystąpili znakomici soliści – Rafał Kozok i Magdalena Zawartko – a także chóry: Wroclove Musical Choir i Chór Młodzieżowej Akademii Musicalowej, których energia i świeżość nadały przedstawieniu wyjątkowego rozmachu. Dopełnieniem widowiska były kreacje zbiorowe przygotowane i wykonane przez utalentowanych artystów: Annę Cielecką, Dominikę Garbacz, Kaję Karczmarczyk, Marikę Klarman-Gisman, Maję Korbiel, Milenę Liburę, Wiktorię Łukowicz-Zając, Julię Szczygielską, Mariusza Bochniarza, Mariusza Nguyena (Stypendysta Fundacji Ocelot), Mateusza Przybysławskiego oraz Krzysztofa Szczygielskiego, który pełnił rolę narratora, prowadząc widzów przez dramatyczne karty historii i nadając im poruszającą intensywność i emocjonalną głębię.

Dzięki połączeniu różnych dziedzin sztuki – teatru, muzyki, tańca i multimediów – udało się stworzyć widowisko łączące wartość artystyczną z historycznym przesłaniem. Było to nie tylko upamiętnienie ofiar Powstania Warszawskiego, ale także hołd dla tych, którzy po wojnie, często na gruzach własnych losów, budowali Wrocław i jego tożsamość.

Publiczność nagrodziła artystów długimi owacjami na stojąco, podkreślając, że spektakl poruszył serca i skłonił do refleksji nad losem cywilów – świadków tragedii i twórców nowego życia w powojennej rzeczywistości.

Produkcję widowiska powierzono Stowarzyszeniu Dolnośląskie Towarzystwo Muzyczne.

Więcej zdjęć na naszym profilu w serwisie FB https://www.prod.facebook.com/share/p/17XPjXERvv/. Tam także dostępna jest krótka relacja filmowa: https://www.prod.facebook.com/share/v/14PRcZ29wgt/.

Cywilną ludność powstańczej Warszawy deportowaną do wojennego Wrocławia w trakcie i po upadku powstania warszawskiego upamiętnia pomnik na wrocławskim osiedlu Rakowiec, wzniesiony jesienią 2024 r. staraniem Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. To przy nim w czwartek 2 października o godz. 14.00 odbędzie się okolicznościowa uroczystość, na którą serdecznie zapraszamy. 

Zob. program obchodów:

Wrocławskie Dni Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy – 28 września – 2 października 2025 - Aktualności Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław