English versionArtemi Aroniszydze, ur. 20.10.1891 r. w w Konczkati (zachodnia Gruzja) jako najstarszy syn Michała Aroniszydze oraz Niny Cytlidze. Był absolwentem szkoły oficerskiej w Tbilisi. Po zajęciu Gruzji przez bolszewików, przedostał się do Polski, gdzie wstąpił do Wojska Polskiego jako oficer kontraktowy. Służył w toruńskim 63. Pułku Piechoty. W 1934 roku został awansowany do stopnia majora. W sierpniu 1939 roku Artemi Aroniszydze stanął na czele 2. batalionu 41. Suwalskiego Pułku Piechoty. Dowodząc tą jednostką wziął udział we wrześniowych walkach o Warszawę na odcinku dzielnicy Ochota. Znajdujący się obecnie przy ulicy Grójeckiej pomnik upamiętniający obronę stolicy przez Niemcami w 1939 roku, stoi dokładnie w miejscu, w którym znajdowała się pozycja obronna batalionu majora Aroniszydze. Za męstwo okazane w walkach major został odznaczony przez Dowódcę Armii „Warszawa” generała Rómmla Orderem Virtuti Militari V klasy. Po kapitulacji stolicy, dostał się do niemieckiej niewoli, z której jako Gruzin został zwolniony w 1942 roku. Potajemnie powrócił do Warszawy i pod fałszywym nazwiskiem Jana Pileckiego kontynuował walkę z Niemcami w szeregach Armii Krajowej. Pod koniec wojny został komendantem Inspektoratu AK Piotrków Trybunalski. W marcu 1945 roku został aresztowany przez NKWD i rozpoznany. Po brutalnym śledztwie Sowieci przekazali go łódzkiemu Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, gdzie kontynuowano dochodzenie przeciwko niemu. Od realnej groźby kary śmierci uchroniła go ogłoszona w lipcu 1945 roku amnestia. Na jej podstawie Artemi Aroniszydze został zwolniony z więzienia. Udał się na Dolny Śląsk i zamieszkał we Wrocławiu. Zmarł w wyniku długiej i ciężkiej choroby oraz podupadłemu w więzieniu zdrowiu 22 kwietnia 1950 roku. Został pochowany na Cmentarzu Grabiszyńskim.
Biogram opracowany na podstawie dokumentacji archiwalnej Wojskowego Biura Historycznego oraz książki David Kolbaia, „Pod skrzydłami Rzeczypospolitej. Emigracja gruzińska w Polsce 1921-1939”, wyd. IPN, Warszawa 2019.
Walerian Tewzadze, ur. 29 stycznia/10 lutego 1894 r. W czasie I wojny światowej służył jako oficer w 8. Pułku Strzelców Kakukaskich. W latach 1918-1921 czynnie włączył się w budowę struktur niepodległej Republiki Gruzji, służąc w jej wojsku, a także pełniąc funkcję zastępcy szefa wywiadu. Po ataku bolszewickim i likwidacji niepodległej gruzińskiej państwowości, ewakuował się drogą przez Turcję i Niemcy do Polski, gdzie wstąpił do Wojska Polskiego jako oficer kontraktowy.
W 1925 roku ukończył Wyższą Szkołę Wojenną w Warszawie i rozpoczął pracę w Wojskowym Instytucie Geograficznym. Był autorem wydanej w 1933 roku pracy pt. „Kaukaz – szkic geograficzno-opisowy”. We wrześniu 1939 roku wziął udział w walkach w obronie Warszawy, w których został odznaczony Orderem Virtuti Militari. Po krótkim okresie niewoli został zwolniony do domu. Wówczas to zmienił nazwisko na Krzyżanowski i zaangażował się w działalność konspiracyjną w ZWZ/AK. W latach 1943-1944 pod pseudonimem „Tomasz” pełnił funkcję szefa Referatu Operacyjnego Sztabu Inspektoratu AK Częstochowa. Podczas Akcji „Burza” był natomiast szefem sztabu 7. Dywizji Piechoty AK.
Po wojnie, wciąż korzystając z konspiracyjnego nazwiska przybył na Dolny Śląsk i osiedlił się w Dzierżoniowie. Zmarł 13 grudnia 1985 roku.
