Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Podczas przemówienia burmistrza Jelcza-Laskowic, Piotra Stajszczyka, można było usłyszeć, że miasto Jelcz-Laskowice tak naprawdę nie powstałoby, gdy nie krew i cierpienie więźniów zapędzonych do katorżniczej pracy na terenie zakładów, które w okresie powojennych dawały pracę lokalnemu polskiemu społeczeństwu. Dlatego miasto Jelcz-Laskowice powinno mieć za patronów więźniów obozów koncentracyjnych i robotników przymusowych, którzy oddali życie i zdrowie podczas wznoszenia hal fabrycznych i infrastruktury w tym mieście. Historia tego miejsca powinna być również przestrogą i wciąż żywym świadectwem, że nic nie jest dane raz na zawsze i pojęcie takie jako wolność, życie i niepodległość mogą zostać utracone w każdej chwili, a życie sprowadzone do obozowej wegetacji.

Budowana od 1942 roku fabryka koncernu Kruppa od samego początku miała być tzw. S-Werk - fabryką produkującą seryjnie i samowystarczalnie przy relatywnie niskich kosztach produkcji i zatrudnienia haubice polowe.

Wokół fabryki funkcjonowały równolegle następujące obozy,:

- obóz robotników cudzoziemskich w Jelczu,

- obóz dla żydowskich robotników w Laskowicach Oławskich (Zwangsarbeitslager Markstädt)

-  karny obóz pracy w Ratowicach (Arbeitserziehungslager Rattwitz)

-  zbudowany siłami więźniów obóz pracy w Miłoszycach, będący filią obozu koncentracyjnego Gross-Rosen (Arbeitslager Fünfteichen)

Arbeitslager Fünfteichen był największą filią niemieckiego obozu koncentracyjnego  KL Gross-Rosen. Obóz ten powstał z racji niedoborów siły roboczej przy produkcji i prowadzonej rozbudowy Berthawerk. Latem 1943 roku kierownictwo zakładu rozpoczęło rozmowy na ten temat z lokalnymi władzami i kierownictwem SS. Efektem tego było rozpoczęcie w sierpniu budowlanych na terenie przyszłego Arbeitslager Fünfteichen. Do pracy wykorzystano żydów z Zwangsarbeitslager Markstädt i cudzoziemskich robotników przymusowych. Odbioru obozu dokonano już 21 września 1943 r. i od 1 października miał być gotowy do przyjęcia więźniów. Zakładano, że będzie mógł on pomieścić ponad 4 tysięcy więźniów. Mimo to obóz był systematycznie rozbudowywany i z końcem 1944 r. na jego terenie znajdowały się 42 baraki, które były w pełni obłożone więźniami.

Wiosną 1944 r. do obozu został skierowany transport prawie tysiąca więźniów narodowości polskiej z warszawskiego Pawiaka. W maju 1944 r dotarł kolejny duży transport więźniów. Transporty z różną częstotliwością trwały, aż do końca 1944 r. Wśród więźniów obozu byli także uczestnicy Powstania Warszawskiego i żołnierze AK.

W okresie funkcjonowania AL Fünfteichen od 28 października 1943 r do 13 stycznia 1945 r  wedle dokumentacji obozowej zginęło na skutek chorób, wycieńczenia, bądź rozstrzelania 744 więźniów, głównie żydów z Zagłębia Dąbrowskiego, ale także Polaków i obywateli z terenów Związku Sowieckiego. Jeśli licząc zgony w obozie z tym podczas ewakuacji do obozu macierzystego rozpoczętej 21 stycznia 1945 r., to źródła szacują całkowitą liczbę ofiar AL Fünfteichen na ok. 2000 osób. W grudniu 1944 r. w obozie przebywało ponad 5 tysięcy więźniów, z czego aż 4080 było zatrudnionych przy produkcji haubic polowych i podzespołów do nich w hali 4 i 5 zakładu Berthawerk. Stanowili, aż 36% wszystkich robotników zatrudnionych w fabryce. Mimo początkowych oporów kierownictwa zakładu zdecydowano się od października 1943 roku zatrudniać więźniów nie tylko przy pracach porządkowych i budowalnych wokół fabryki, ale przy produkcji zbrojeniowej. Pierwszy kontyngent liczył 593 więźniów. Jak czas pokazał, aż do ostatnich dni funkcjonowania obozu, ich liczba przy produkcji zbrojeniowej zwiększyła się 8 krotnie.

Jeśli mowa już o liczbach, to niemiecka dokładność w tym temacie jest bezlitosna. W zestawieniu dotyczącym zatrudnienia za grudzień 1944 r. możemy znaleźć następujące informacje:

Całkowita liczba pracowników wynosiła 13321, z czego robotników fizycznych było 10035. W tej liczbie znajdowało się:

- 2400 Niemców (21,3% całości)

- 1325 Czechów (11,8%)

- 830 Francuzów (7,4%)

- 287 Polaków (2,6%)

- 180 Ukraińców (1,6%)

- 462 tzw. Ostarbeiterów (4,1%)

- 325 przesiedleńców (2,9%)

- 118 Chorwatów (1%)

- 980 Włochów (8,7%)

- 113 ludzi różnych narodowości (1%)

- 161 jeńców francuskich (1,4%)

- 4080 więźniów obozu koncentracyjnego (36,2%)

Na chwilę obecną udało się poznać imiona i nazwiska większości robotników pochodzących z Czech, Polski, Włoch, Francji i innych krajów.

Niestety na chwilę obecną nie dysponujemy takimi dokładnymi danymi dotyczącymi narodowości więźniów przyzakładowej filii obozu koncentracyjnego, ale dzięki zachowanym relacjom świadków wiemy, że byli tam Polacy, żydzi z Polski i Górnego Śląska, obywatele Związku Sowieckiego i paru Niemców.

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu aktualnie prowadzi dogłębne badania na historią zakładu Berthawerk i pracy przymusowej, jak będzie na przełomie wiosny i lata organizował wraz z Stowarzyszenie Lokalna Grupa Zwiadowców Historii kolejną edycją rajdu rowerowego pamięci ofiar AL Fünfteichen. Brane są również pod uwagę prelekcje i wystawy związane z w/w tematem.

Tekst: