Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Zrealizowany w 2024 roku z okazji 80. rocznicy powstania warszawskiego film dokumentalny w reżyserii Rafała Brylla to opowieść mającej obecnie 101 lat i mieszkającej w Warszawie na Saskiej Kępie Barbary Gancarczyk z domu Piotrowskiej ps. „Pająk” (ur. 18 kwietnia 1923 roku) – uczestniczki powstania warszawskiego, sanitariuszki harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. Nie jest to jednak filmowa opowieść o jej udziale w powstaniu, ale o tym, co działo się już po tym, gdy wraz z tysiącami innych warszawiaków przez niemiecki obóz przejściowy Durchgangslager 121 w Pruszkowie została wysłana do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy i trafiła do wojennego Wrocławia.

Premiera filmu dokumentalnego „Ucieczka” w Dolnośląskim Centrum Filmowym w sali „Warszawa”, 12 listopada 2024 roku. Fot. Małgorzata Budzińska

O czym opowiada film „Ucieczka”?

Historia bohaterki stanowi ilustrację losu tysięcy warszawiaków – przede wszystkim cywilów, ale także powstańców, którzy w trakcie i po upadku powstania warszawskiego zostali skierowani do Breslau do pracy przymusowej na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy. Niestety, nie wszyscy mieli tyle szczęścia, by uciec i powrócić do ukochanej Warszawy. Wielu nie przeżyło dramatycznych i krwawych walk o Festung Breslau. Większość z tych, którym dane było dotrwać 6 maja 1945 roku i kapitulacji miasta, powróciło do Warszawy, jednak nie wszyscy. Wielu zdecydowało się pozostać w powojennym Wrocławiu. Tym samym warszawiacy stali się wrocławianami.     

Filmowa opowieść głównej bohaterki, która w 1944 roku miała 21 lat, dotyczy jej pobytu w wojennym Wrocławiu, warunków, jakie panowały w niemieckim obozie pracy, a także pracy w FAMO, będącym w czasie II wojny światowej jednym z największych wrocławskich zakładów przemysłowych, które zatrudniały tysiące cudzoziemskich robotników przymusowych, w tym Polaków.

Opowieść pani Barbary została w filmie dopełniona m.in. komentarzem historycznym Kamilli Jasińskiej, który ukazuje tło wojennego Wrocławia i pracy przymusowej. Ponadto nie brakuje w filmie aktorskich komentarzy narracyjnych i scen dialogowych opartych na wspomnieniach bohaterki, co całej opowieści dodaje dynamizmu i urozmaica warstwę artystyczną filmu. Do czasów sprzed kilku dekad pomagają widzom przenieść się archiwalia, przede wszystkim dziesiątki rozmaitych pocztówek i fotografii dawnego Wrocławia, a także zdjęć ukazujących polskich robotników przymusowych w Breslau. Nie brakuje też widoków współczesnego Wrocławia i ujęć m.in. z lotu ptaka. Ponieważ marzeniem 21-letniej Basi i jej przyjaciółki Janki był powrót do Warszawy i do bliskich, to w filmie nie zabrakło opowieści o ich dalszych przygodach po ucieczce z wojennego Wrocławia, m.in. przez teren dzisiejszej Opolszczyzny i Małopolski, co również zostało zilustrowane archiwaliami.

Dlaczego premiera odbyła się w sali „Warszawa”?

Premiera filmu nieprzypadkowo odbyła się w Dolnośląskim Centrum Filmowym w sali „Warszawa”, właśnie DCF kontynuuje bowiem tradycję dawnego kina „Warszawa”, które było pierwszym uruchomionym po wojnie kinem we Wrocławiu. Otrzymało ono nazwę „Warszawa” na znak łączności Wrocławia i całych Ziem Zachodnich ze stolicą Polski. Pierwszym filmem, który wyświetlono już 16 czerwca 1945 roku, był „Majdanek – cmentarzysko Europy” w reżyserii Aleksandra Forda. Jest to dokument – jeden z pierwszych powojennych filmów dokumentalnych – opowiadający o tym, co działo się w niemieckim obozie koncentracyjnym i zagłady na Majdanku. Kina „Warszawa” już nie ma, ale od 2011 roku działa w jego miejscu Dolnośląskie Centrum Filmowe, w którym jedna z sal nosi imię pierwszego powojennego kina – „Warszawa”. Z uwagi na fakt, że bohaterką filmu „Ucieczka” jest warszawianka, twórcy zdecydowali, że premierowy pokaz powinien odbyć się właśnie w sali „Warszawa”.

O seansie 

Na premierowy pokaz filmu przybyło ok. 220 osób. Niestety, pomimo ogromnych chęci i wcześniejszej deklaracji, ze względu na aktualny stan zdrowia, w spotkaniu nie mogła osobiście wziąć udziału bohaterka filmu, Barbara Gancarczyk, która na stałe mieszka w Warszawie. Do widzów premierowego pokazu skierowała jednak nagrane dzień wcześniej słowa pozdrowienia i podziękowania, które zostały  odtworzone tuż przed filmem. Z uwagi na zobowiązania zawodowe w premierze nie mógł też uczestniczyć autor scenariusza i reżyser Rafał Bryll, jednak on także w krótkim filmiku przekazał widzom swoje refleksje i pozdrowienia.

Gościem honorowym seansu był Jacek Garcanson – syn głównej bohaterki filmu. Na sali nie zabrakło także byłych polskich robotników przymusowych zrzeszonych w działającym we Wrocławiu od 1969 roku Klubie Ludzi ze Znakiem P przy Towarzystwie Miłośników Wrocławia. Środowisko to reprezentowali Leokadia Wieczorek, która jako kilkuletnia dziewczynka wraz z całą rodziną trafiła do pracy w majątku rolnym w głębi III Rzeszy i do Polski powróciła dopiero w 1946 roku, oraz Zygmunt Pacych, który do wojennego Wrocławia trafił jako trzyletnie dziecko wraz z mamą i tysiącami cywilów deportowanych do Breslau z powstańczej Warszawy.

Wieczorne wtorkowe spotkanie w sali „Warszawa” było nie tylko pokazem trwającego 69 minut filmu. Najpierw w nastrój powstańczych dni utworem „Warszawo ma” w opracowaniu na skrzypce, altówkę i fortepian wprowadziły zebranych uczennice Zespołu Szkół nr 9 na wrocławskim Sępolnie: Ewa Dziuba i Michalina Miazga, pod opieką i przy wsparciu Marty Mrzygłód-Chudyk. Warto nadmienić, że zajmowany obecnie przez Zespół Szkół nr 9 budynek przy ulicy Rafała Krajewskiego 1 od sierpnia 1944 do stycznia 1945 roku był miejscem, gdzie przetrzymywano przywiezionych z powstańczej Warszawy około 800 kobiet wraz dziećmi do lat 14. 

Po projekcji filmu odbył się krótki panel dyskusyjny. Moderował go dr hab. Kamil Dworaczek – dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu, który poprowadził całe spotkanie.

W panelu wziął udział Jacek Garcarson – syn bohaterki filmu, który podzielił się z uczestnikami pokazu m.in. spostrzeżeniami z realizacji filmu i refleksjami, jakie towarzyszyły jego mamie podczas pracy nad filmem. Drugą uczestniczką panelu była Iwona Drożyner – adiunkt Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie, które mieści się na terenie zabytkowego kompleksu byłych Warsztatów Naprawczych Taboru Kolejowych, gdzie od 6 sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 roku funkcjonował niemiecki obóz przejściowy Durchgangslager 121 przeznaczony przede wszystkim dla cywilnej ludności powstańczej Warszawy. W poruszających słowach, które u niejednej osoby na widowni wywołały łzy, opowiedziała ona o tym, co działo się z warszawiakami w tym obozie. Zwróciła ponadto uwagę na często pomijany fakt, że powstanie warszawskie to nie tylko odwaga, heroizm i waleczność powstańców, o czym oczywiście należy pamiętać, ale także bezprecedensowy dramat setek tysięcy cywilnych mieszkańców powstańczej Warszawy oraz wielu okolicznych miejscowości, którzy za powstańczy zryw niejednokrotnie zapłacili życiem swoim lub swoich bliskich. O exodusie cywilów mówiła także trzecia uczestniczka panelu: Kamilla Jasińska – popularyzatorka historii Wrocławia, edukatorka, autorka m.in. licznych publikacji i wystaw, od 2023 roku zawodowo związana z Oddziałem IPN we Wrocławiu, a hobbystycznie od wielu lat z Towarzystwem Miłośników Wrocławia. W filmie „Ucieczka” to ona weszła w rolę przewodnika wiodącego widza po wojennym Wrocławiu. Jej komentarz historyczny ma za zadanie pomóc widzom zrozumieć opowieść pani Barbary, a przede wszystkim osadzić tę historię w niemieckim Wrocławiu pełnym cudzoziemskich robotników przymusowych zamkniętych w kilkudziesięciu obozach pracy lub mieszkających na prywatnych kwaterach i pracujących pod przymusem w wielu fabrykach, zakładach przemysłowych, rzemieślniczych, w rolnictwie itp. Prostym językiem, zgodnie z zasadą, że popularyzacja jest zadaniem równie ważnym jak badania naukowe, komentuje ona w filmie wydarzenia, jakie stały się udziałem nie tylko pani Barbary, ale także tych warszawiaków, którzy byli w mieście obecni w czasie dramatycznych walk o Festung Breslau. 

O filmie i reżyserze  

Zdjęcia do filmu „Ucieczka” zostały zrealizowane wiosną 2024 roku w warszawkicm mieszkaniu pani Barbary oraz we Wrocławiu.

Film został wyprodukowany przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu we współpracy z Ośrodkiem Kultury i Sztuki we Wrocławiu (OKiS). Zrealizowano go ze środków Instytutu Pamięci Narodowej, a dofinansowano ze środków budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego. Co ciekawe, to nie pierwszy film dokumentalny, który powstał we współpracy tych dwóch instytucji. W maju tego roku odbyła się premiera filmu „Ta nasza młodość… Strajki studenckie ’88 ‘89” w reżyserii Alicji Grzymalskiej, będącego nie tylko opowieścią o strajkach z końca lat 80. XX wieku, lecz także niezwykłą dokumentacją działalności Niezależnego Zrzeszenia Studentów na terenie stolicy Dolnego Śląska [zob. więcej na ten temat]. 

Reżyserem, autorem scenariusza i części zdjęć do filmu „Ucieczka” jest Rafał Bryll – związany z Warszawą reżyser, scenarzysta i montażysta filmowy, specjalizujący się w filmie dokumentalnym o tematyce historycznej. Jest autorem wielu filmów, w tym powstałych w ostatnich latach i ostatnio nagradzanych, jak choćby „Opowieść o miłości” (2021), „Pokojówka” (2022) oraz „Gdy kwitną kasztany. Nasz Nazaret”.

Bezpłatne pokazy filmu „Ucieczka”

Oddział IPN we Wrocławiu planuje organizować bezpłatne pokazy filmu „Ucieczka”. Pierwszy odbędzie się w siedzibie Towarzystwa Miłośników Wrocławia, czyli w kamieniczce „Małgosia”, jeszcze w listopadzie tego roku. 

Organizacje, instytucje i osoby zainteresowane organizacją bezpłatnych pokazów (np. w szkołach, domach kultury, klubach seniora, bibliotekach itp. przede wszystkim na terenie Wrocławia oraz całego Dolnego Śląska i Opolszczyzny) proszone są o kontakt mailowy na adres oddzial.wroclaw@ipn.gov.pl. Pokazy można także zamawiać bezpośrednio u Kamilli Jasińskiej, pisząc na adres burgweide@ipn.gov.pl.

Planowany czas seansu filmu „Ucieczka” wraz z krótkim wprowadzeniem: 90 min (w tym film 69 minut). 

Istnieje również możliwość zamówienia seansu filmu wraz z bogato ilustrowaną prelekcją Kamilli Jasińskiej „Z powstańczej Warszawy do wojennego Wrocławia. Warszawiacy w niemieckich obozach pracy w Breslau i okolicy”, całość 2,5 godz. 

ZOB. TAKŻE Jak zamówić bezpłatny pokaz filmu UCIECZKA? - Aktualności Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Barbara Gancarczyk z d. Piotrowska

Z wykształcenia architektka, uczestniczka powstania warszawskiego. Urodziła się 18 kwietnia 1923 roku w Warszawie i z Warszawą związała całe swoje życie. Gdy wybuchła II wojna światowa miała 16 lat, była absolwentką Gimnazjum Sióstr Nazaretanek. Jej rodzinny dom na Saskiej Kępie został zbombardowany już 10 września 1939 roku, ale szczęśliwie nikt wówczas nie zginął. Na tajnych kompletach przygotowywała się do matury, którą zdała w czasie wojny, a następnie podjęła tajne studia z zakresu architektury. Od 1941 roku działała w konspiracji. Wkrótce zaangażowała się w działalność harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. W ramach przygotowań do walki zbrojnej z okupantem przeszła szkolenie na sanitariuszkę. 

Po latach wspominała:

Jak wybuchło powstanie [warszawskie], to miałam powołanie na 1 sierpnia z „Wigier” i stawiłam się na ulicy Kilińskiego 1. Zostałam przydzielona do 2 plutonu Kompanii Szturmowej. Z tym plutonem od 12 do 28 sierpnia broniliśmy placówki w katedrze św. Jana .

13 sierpnia 1944 roku przeżyła tragiczny wybuch niemieckiego burzyciela barykad, w wyniku którego zginęło ponad 300 powstańców i cywilów. Z płonącej warszawskiej katedry, której bronił batalion „Wigry”, dnia 16 sierpnia wyniosła – wraz z ks. Wacławem Karłowiczem i sanitariuszką Teresą Potulicką – tzw. Krucyfiks Baryczkowski. Ta figura Chrystusa uchodzi za jeden z najcenniejszych polskich zabytków sztuki sakralnej.

Na warszawskiej Starówce pozostała do końca, wraz z innymi sanitariuszkami ratując rannych. Na początku września, jeszcze w trakcie powstania, wraz z tysiącami cywilnych mieszkańców Warszawy, wśród których byli także i powstańcy, trafiła – wraz z przyjaciółką Janiną Gruszczyńską – do niemieckiego obozu przejściowego Durchgangslager 121 w podwarszawskim Pruszkowie. Stamtąd przetransportowano ją do Wrocławia (Breslau), do którego już w sierpniu 1944 roku kierowano transporty z cywilną ludnością powstańczej Warszawy.

Mająca 21 lat Barbara została początkowo zakwaterowana w przyfabrycznym obozie pracy na terenie zakładów FAMO, skąd wkrótce przeniesiono ją na osiedle Morgenau (obecnie Rakowiec) do jednego z dwóch istniejących tam niemieckich obozów pracy, utworzonego w Établissement Bürgersäle (Lunapark, Schlesier Säle) przy obecnej ulicy Rakowieckiej. Wraz z przyjaciółką i innymi osadzonymi na Rakowcu polskimi robotnikami przymusowymi pracowała w zakładach FAMO (powojenny Dolmel przy obecnej ulicy Fabrycznej), początkowo jako kreślarka, później w fabryce, która produkowała podzespoły do czołgów, m.in. gąsienice. Trudne warunki pobytu oraz brak informacji o rodzinie i znajomych sprawiły, że wraz z przyjaciółką postanowiła uciec z wojennego Wrocławia. Do zniszczonej Warszawy dotarła na początku lutego 1945 roku.

W 1975 roku została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. W 2015 roku nadano jej stopień majora Wojska Polskiego. W kwietniu 2024 roku skończyła 101 lat. 

Więcej o bohaterce filmu i jej losach:

https://opowiedziane.ipn.gov.pl/ahm/swiadkowie/39736,Gancarczyk-Barbara.html

https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/barbara-gancarczyk,315.html

Premiera filmu dokumentalnego „Ucieczka” nie była jedynym wydarzeniem w ramach odbywającej się 12 listopada kolejnej odsłony wrocławskich obchodów 80. rocznicy powstania warszawskiego. Tego samego dnia o godz. 11.00 w siedzibie Zespołu Szkół nr 9 na wrocławskim Sępolnie, gdzie pod koniec II wojny światowej mieścił się niemiecki obóz pracy dla deportowanych z powstańczej  Warszawy kobiet wraz dziećmi, odbył się Dzień Pamięci. Więcej na ten temat.