Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Budynek będący obecnie siedzibą Zespołu Szkół nr 9 – obejmującego Szkołę Podstawową nr 45 im. Janusza Kusocińskiego oraz Ogólnokształcącą Szkołę Muzyczną I stopnia nr 2 im. Fryderyka Chopina – to gmach o przedwojennej metryce. Wznoszony w latach 1927–1928 i otwarty w Wielkanoc 1928 roku, do przełomu 1944 i 1945 roku był siedzibą miejskiej Szkoły Ludowej im. Friedricha Eberta (Friedrich Ebert Schule).  W sierpniu 1944 roku w gmachu tej szkoły utworzono zbiorczy obóz pracy dla cywilnej ludności deportowanej z powstańczej Warszawy. W większości były to kobiety z dziećmi w różnym wieku – w sumie przynajmniej 800 osób. Pomieszczenia obozowe znajdowały się w parterowej części budynku, w dwóch dużych salach gimnastycznych oraz w kilku pomieszczeniach pomocniczych. Warunki bytowe i sanitarne były dramatyczne. Sale były przepełnione, nieogrzewane. Szerzyły się choroby i epidemie, które obok głodowych racji żywnościowych stanowiły główną przyczynę zgonu dzieci. Kobiety pracowały m.in. w pobliskich zakładach pracy. Obowiązek pracy obejmował także dzieci w wieku od dziesiątego roku życia, te młodsze zajmowały się natomiast czyszczeniem obozowych toalet. Obóz funkcjonował aż do końca wojny, ale w czasie oblężenia miasta zmienił swoje przeznaczenie. Pod koniec stycznia 1945 roku większość kobiet wraz z dziećmi została przeniesiona do innych obozów, a na terenie szkoły zakwaterowano mężczyzn, którzy pracowali m.in. na pobliskiej budowie lotniska w rejonie dzisiejszego placu Grunwaldzkiego. O ciemnej karcie dziejów tego obiektu przypominają dwie tablice pamiątkowe zainicjowane przez Klub Ludzi ze Znakiem P i ufundowane przez Towarzystwo Miłośników Wrocławia. W maju 1976 roku odsłonięto tablicę na I piętrze budynku, natomiast w kwietniu 1986 roku – cegiełkę na elewacji jednej z sal gimnastycznych.  

Okolicznościowa uroczystość została zorganizowana w jednej z dwóch sal gimnastycznych, w których przetrzymywano kobiety i dzieci. W programie znalazł się m.in. uroczysty apel i złożenie kwiatów pod tablicą pamiątkową. Gośćmi honorowymi byli świadkowie historii – byli polscy robotnicy przymusowi zrzeszeni w Klubie Ludzi Ze Znakiem P oraz należący do Stowarzyszenia Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę: Leokadia Wieczorek i Zygmunt Pacych. Oboje jako dzieci trafili wraz z bliskimi do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Kilkuletnią Leokadię wraz z rodziną wywieziono w głąb Rzeszy już na początku wojny, skąd do Polski powróciła dopiero w 1946 roku. Zygmunt jako trzyletnie dziecko wraz z matką został jesienią 1944 roku wywieziony z powstańczej Warszawy do wojennego Wrocławia i nim doczekał kapitulacji Festung Breslau, przebywał w kilku niemieckich obozach pracy, m.in. w  Burgweide na terenie dzisiejszych Sołtysowic.  

Swoją obecnością uroczystość zaszczycili również m.in. płk Edward Chyła – dowódca 16. Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. mjr. Ludwika Marszałka ps. Zbroja, Igor Wójcik – dyrektor Ośrodka Kultury i Sztuki we Wrocławiu, Dorota Feliks – dyrektor Wrocławskiego Centrum Rozwoju Społecznego, Iwona Drożyner z Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie, Marek Zalewski – przewodniczący Rady Osiedla Biskupin-Sępolno-Dąbie-Bartoszowice, ks. Karol Długosz – proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej św. Krzysztofa we Wrocławiu, Piotr Nawlalczyk – z Państwowej Straży Pożarnej we Wrocławiu, Antonina Kużaj – prezes Stowarzyszenia Pamięci Zesłańców Sybiru oraz Bogumiła Kopacka-Gajec z Wrocławskiego Centrum Doskonalenia Nauczycieli.  

Na rozpoczęcie pierwszej części uroczystości zebranych powitała Beata Duda – dyrektor Zespołu Szkół nr 9. Następnie głos zabrali: Ewa Skrzywanek – Dolnośląska Kurator Oświaty, Ryszard Kessler – wiceprezydent Wrocławia, dr hab. Kamil Dworaczek – dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, dr Ryszard Janosz – prezes wrocławskiego oddziału Związku Sybiraków, a także Marek Warcholiński – wicedyrektor Agencji Mienia Wojskowego we Wrocławiu.    

W swoich wystąpieniach mówcy zwrócili uwagę przede wszystkim na konieczność zachowania pamięci o wydarzeniach sprzed lat oraz potrzebę edukowania i przypominania tych wydarzeń nie tylko uczniom szkoły, ale także mieszkańcom Wrocławia. W tym sensie szkoła – dyrekcja, grono pedagogiczne oraz uczniowie – pełnią niezwykle ważną rolę: strażnika i krzewiciela pamięci. Na ręce dyrektor Beaty Dudy goście złożyli podziękowania za zaangażowanie szkoły w aktywną działałość w tym zakresie.   

Drugą część uroczystości stanowił słowno-muzyczny występ artystyczny w wykonaniu uczniów starszych klas Zespołu Szkół nr 9: Szkoły Podstawowej nr 45 oraz Ogólnokształcącej Szkoły Muzycznej I stopnia nr 2. Wyrecytowano m.in. wspomnienia warszawiaków: Magdaleny Borzym-Jonkisz (czyt. Michalina Miazga), Anny Gołębiowskiej (czyt. Ewa Dziuba) oraz Zygmunta Pacycha (czyt. Krzysztof Duda-Legięć). Szkolny zespół muzyczny oraz chór szkolny przy akompaniamencie Marty Mrzygłód-Chudyk, opiekunki zespołu i chóru, wykonał utwory „Warszawskie dzieci”, „Pałacyk Michla” oraz „Dziś idę walczyć mamo” 

Po uroczystości w sali gimnastycznej, którą prowadziły Anna Szczuraszek – wicedyrektor Zespołu Szkół nr 9 oraz Kamilla Jasińska z Oddziału IPN we Wrocławiu, goście przeszli na I piętro pod pamiątkową tablicę odsłoniętą w tym miejscu 9 maja 1976 roku, gdzie złożyli kwiaty. Leokadia Wieczorek i Zygmunt Pacych złożli wiązankę żółto-fioletowych kwiatów, co miałao symbolicznie nawiązywać do żołto-fioletowego znaku w kształcie rombu z literą P, jaki już od 1940 roku musieli na odzieży nosić polscy robotnicy przymusowi. Biało-czerwone goździki złożył pod tablicą obecny na uroczystości Piotr Dąbrowski – mieszkaniec Biskupina, którego mama była przetrzymywana w tym obozie wraz z jego starszym bratem Andrzejem.    

Dzień Pamięci w Zespole Szkół nr 9 stał się także okazją do zaprezentowania miniwystawy o funkcjonującym w gmachu szkoły obozie pracy i upamiętnieniu jego ofiar, w tym także o pomniku, który na przełomie lat 60. i 70. XX wieku miał powstać na szkolnym dziedzińcu, ale pomimo zaawansowanych prac nie doszło do jego realizacji. Plansze edukacyjne przygotował Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu w oparciu m.in. o archiwalia zgromadzone w Towarzystwie Miłośników Wrocławia przez Klub Ludzi ze Znakiem P.  

Dzień Pamięci w szkole na Sępolnie nie był jedynym wydarzeniem w ramach odbywającej się 12 listopada kolejnej odsłony wrocławskich obchodów 80. rocznicy powstania warszawskiego. Tego samego dnia o godz. 18.00 w Dolnośląskim Centrum Filmowym odbyła się premiera filmu dokumentalnego „Ucieczka” w reżyserii Rafała Brylla. W roli głównej sanitariuszka powstania warszawskiego Barbara Gancarczyk z d. Piotrowska ps. Pająk, wojenny Wrocław i praca przymusowa, a także pełen nadziei, dramatycznych przeżyć i zwrotów akcji powrót do zburzonej stolicy, do domu rodzinnego. Więcej na ten temat