Powstanie warszawskie, określane mianem „bitwy o Polskę”, to bezprecedensowy dramat cywilnej ludności stolicy. W ocenie historyków to właśnie ona była największą i jednocześnie najbardziej poszkodowaną grupą. Szacuje się, że zginęło około 180 tys. cywilów, z czego duża część w ciągu zaledwie kilku dni podczas rzezi Woli, natomiast znacznie więcej, około 650 tys., zostało wypędzonych ze swoich domów i przez obozy przejściowe trafiło na roboty przymusowe do Rzeszy.
Niemieckim obozem, do którego trafiła część powstańców, ale przede wszystkim większość ludności Warszawy i okolicznych miejscowości, był obóz przejściowy w Pruszkowie (Durchgangslager 121 Pruszków, w skrócie Dulag 121), o którego historii opowiada Muzeum Dulag 121, istniejące na jego terenie. Dulag 121 był największym ze wszystkich obozów przejściowych założonych w pobliżu Warszawy w trakcie powstania i po jego upadku. Funkcjonował od 6 sierpnia 1944 roku do 16 stycznia 1945 roku na rozległym terenie dawnych pruszkowskich Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. W tym czasie przeszło przez niego ok. 400 tys. osób, które wprost z Pruszkowa były kierowane do różnych miejsc na terenie III Rzeszy oraz Generalnego Gubernatorstwa.
Nie wiadomo, ile i jak licznych transportów z Pruszkowa dotarło do Breslau. Na podstawie dostępnych relacji można wnioskować, że przez obozy w Breslau i jego najbliższej okolicy (jak np. obóz Burgweide na terenie obecnego osiedla Sołtysowice) mogło przejść przynajmniej kilkanaście tysięcy warszawiaków, a może nawet kilkadziesiąt tysięcy, jeśli uwzględnić też tych, którzy przez Breslau niejako tylko przejeżdżali, zatrzymywani tu na dzień lub dwa w obozach przejściowych, skąd kierowano ich dalej w głąb Rzeszy. Według niektórych historyków liczba cywilnych mieszkańców Warszawy schwytanych w powstaniu warszawskim i wysłanych do Breslau, mogła wynosić 30–60 tys. osób. Dla licznej grupy warszawiaków Breslau – a przede wszystkim podmiejski obóz przejściowy Burgweide – był tylko krótkim przystankiem na drodze w głąb III Rzeszy. Wielu zostało jednak przydzielonych do pracy w Breslau. Osadzono ich w kilkudziesięciu niemieckich obozach pracy, w tym kilku, które utworzono specjalnie dla nich.
Prelekcja Kamilli Jasińskiej w Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie. Na pierwszym planie (przed ekranem) Małgorzata Bojanowska, dyrektor Muzeum Dulag 121, 20 lipca 2024 roku. Fot. Iwona Wawrzkowicz / IPN Wrocław
O miejscach, do których z Pruszkowa kierowano transporty z cywilami z powstańczej Warszawy, przypomina m.in. ściana pamięci w Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie. Wśród nazw wielu polskich i niemieckich miast oraz niemieckich obozów koncentracyjnych, np. KL Auschwitz, KL Gross-Rosen czy KL Stutthof, od dawna widnieje na niej nazwa „Wrocław”. Z uwagi na fakt, że to jednak ówczesna podmiejska wieś Burgweide była tym miejscem, gdzie funkcjonował niemiecki obóz przejściowy, do którego kierowano liczne transporty z cywilami z powstańczej Warszawy i okolic, to i nazwa „Burgweide” została dopisana do ściany pamięci.
Okazją ku temu stała się prelekcja, jaką na zaproszenie dyrekcji Muzeum Dulag 121 wygłosiła Kamilla Jasińska z Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN we Wrocławiu, autorka wystawy i książki Burgweide – niemiecki obóz przejściowy i obóz pracy. Miejsce, ludzie, pamięć. W spotkaniu poświęconemu tematyce pobytu cywilnej ludności powstańczej Warszawy w Breslau wzięli udział nie tylko mieszkańcy Pruszkowa, ale także warszawiacy, w tym bliscy tych, którzy w czasie wojny trafili do Breslau.
Po prelekcji Kamilla Jasińska dopisała nazwę „Burgweide” do ściany pamięci w Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie.
Ściana pamięci z dopisaną nazwą niemieckiego obozu przejściowego i obozou pracy Burgweide. Fot. Iwona Wawrzkowicz / IPN Wrocław