English version
𝗨𝗿𝘀𝘇𝘂𝗹𝗮 𝗣𝗹𝗲𝗻𝗸𝗶𝗲𝘄𝗶𝗰𝘇 𝘇 𝗱. 𝗚ł𝗼𝘄𝗮𝗰𝗸𝗮, 𝗽𝘀. „𝗨𝗿𝗸𝗮”, była harcerką i łączniczką Armii Krajowej, jedną z bohaterek występujących w książce „Kamienie na Szaniec” Aleksandra Kamińskiego.
Córka przodownika Policji Państwowej Feliksa Głowackiego, zamordowanego przez Sowietów w Zbrodni Katyńskiej. W działalność harcerską zaangażowana od 1935 roku, kiedy została członkinią 14. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej. Wiosną 1939 roku zdała maturę w X Gimnazjum i Liceum im. Królowej Jadwigi w Warszawie. Z korytarzy szkolnych i sal lekcyjnych tej placówki znała m.in. Tadeusza Zawadzkiego i Romana Bytnara.
Po wybuchu wojny zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Uczestniczyła w tajnych kompletach, a jako harcerka należała do grupy Małego Sabotażu działającej w obrębie dzielnicy Mokotów. Później zaangażowała się również w działalność organizacji Wawer. Działała jako łączniczka w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ/AK. Tytuł Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata otrzymała w 1994 roku za pomoc okazaną dawnej koleżance z klasy, która uciekła z warszawskiego getta. Urszula Plenkiewicz ukryła ją w swoim domu i umożliwiła zdobycie fałszywych dokumentów.
Na początku listopada 1942 roku Urszula Plenkiewicz została aresztowana przez Gestapo i uwięziona na warszawskim Pawiaku. Po trwającym miesiąc śledztwie została wywieziona do obozu koncentracyjnego Auschwitz. Przeżyła pobyt w obozie oraz przerażający „Marsz Śmierci” ze stycznia 1945 roku. Koniec wojny zastał ją w Wodzisławiu, skąd przyjechała następnie do Wrocławia, gdzie zamieszkała.
Zmarła 24.01.2021 roku jako ostatnia przedwojenna harcerka oraz najstarsza absolwentka Liceum im. Królowej Jadwigi w Warszawie.
Grób: Cmentarz św. Rodziny we Wrocławiu, ul. Smętna: sektor 18, rząd 1, nr 1
𝗜𝘇𝘆𝗱𝗼𝗿 𝗶 𝗝𝗮𝗿𝗼𝘀ł𝗮𝘄𝗮 𝗪𝗼ł𝗼𝘀𝗶𝗮ń𝘀𝗰𝘆. W latach niemieckiej okupacji mieszkali w Drohobyczu, gdzie Izydor był kierownikiem warsztatów mechanicznych. Jeszcze sprzed wojny znali wielu żydowskich sąsiadów, z którymi utrzymywali bliskie relacje. W 1941 roku w piwnicy swojego domu przy ul. Szaszkiewicza 9 przygotowali kryjówkę z dostępem do gazu, wody i sanitariatu. W styczniu 1943 roku w piwnicy u Wołosiańskich ukrywało się już 14 osób, w większości uciekinierów z drohobyckiego getta. Po jego likwidacji liczba osób w kryjówce zwiększyła się do 39. Szczęśliwie wszystkim udało się doczekać wkroczenia armii sowieckiej w sierpniu 1944 roku.
Małżeństwo Wołosiańskich po wojnie zostało zmuszone opuścić rodzinne strony. Przenieśli się w 1946 roku do Wrocławia, gdzie ostatecznie się osiedlili. W 1967 roku, w wyniku starań jednej z ocalonych przez siebie kobiet – Tovy Stock – Izydor i Jarosława zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Grób: Cmentarz św. Rodziny, ul. Smętna: sektor 2, rząd 12, nr 5
𝗕𝗼𝗴𝘂𝘀ł𝗮𝘄𝗮 𝗝𝗲ż𝗼𝘄𝘀𝗸𝗮–𝗧𝗿𝘇𝗲𝗯𝗶𝗮𝘁𝗼𝘄𝘀𝗸𝗮. Polska fizykochemik specjalizująca się w fizykochemii strukturalnej, spektroskopii oraz chemii jądrowej i radiacyjnej. Uznawana za pierwszą damę polskiej fizykochemii, była współtwórczynią wrocławskiej szkoły chemii koordynacyjnej.
W 1935 roku jako pierwsza kobieta obroniła doktorat na Politechnice Lwowskiej, badając właściwości renu – pierwiastka chemicznego z grupy metali przejściowych. Pomimo sceptycyzmu środowiska naukowego wobec wyników jej badań, w 1939 roku odkrywcy renu – Walter i Ida Noddack – na Kongresie Chemii w Rzymie przyznali jej rację w kwestii 5-wartościowych związków tego pierwiastka.
Wspaniale zapowiadającą się karierę naukową Bogusławy Jeżowskiej przerwał wybuch wojny. Laboratorium badawcze musiała zamienić na halę fabryki chemicznej „Glikol” we Lwowie. Od 1942 roku działała również w miejscowej komórce Armii Krajowej. Pod pseudonimem „Ren” wykorzystywała materiały fabryki do produkcji bomb zapalających i parzących na użytek AK. Tytuł Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata otrzymała w 1991 roku za pomoc w ukryciu się pracownikowi „Glikolu” – Emilowi Tasznerowi, zagrożonemu aresztowaniem ze względu na swoje żydowskie pochodzenie.
Po wojnie Bogusława Jeżowska-Trzebiatowska wraz z rodziną przybyła na Ziemie Zachodnie, osiedlając się we Wrocławiu. Tam z miejsca zaangażowała się w działalność naukową, tworząc na wrocławskiej uczelni Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej Wydziału Farmacji. W 1948 roku powierzono jej kierownictwo Katedry Chemii Ogólnej. Organizowała również Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego. Piastowała także kierownictwo Katedry Chemii Nieorganicznej. W latach 60. i 70. była kolejno dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego Uniwersytetu Wrocławskiego.
W latach 1969–1979 była pierwszym dyrektorem Instytutu Chemii UWr. Od 1978 do chwili śmierci, 16 grudnia 1991 roku, pełniła funkcję przewodniczącej Oddziału Wrocławskiego Polskiej Akademii Nauk. Grób: Pole/Grób/Rząd: 24/231/1 od Alei Głównej (Osobowice)
𝐓𝐞𝐫𝐞𝐬𝐚 𝐉𝐚𝐝𝐰𝐢𝐠𝐚 𝐒𝐭𝐫𝐮𝐭𝐲ń𝐬𝐤𝐚-𝐂𝐡𝐫𝐢𝐬𝐭𝐨𝐰. Matka Teresy Strutyńskiej, Maria, wraz ze swoimi dziećmi podczas okupacji udzielała schronienia 13 Żydom pochodzącym z Drohobycza i okolic w latach 1942–1943. W działanie pomocowe zaangażowana była cała rodzina, organizując pożywienie oraz – w miarę możliwości – nowe dokumenty tożsamości dla ukrywających się. Niestety w czerwcu 1943 roku Strutyńscy zostali zadenuncjowani przez sąsiada narodowości ukraińskiej. Niemal wszyscy zostali aresztowani wraz z ratowanymi przez siebie Żydami.
Ratunek odnalazła jedynie Teresa, która zdążyła uciec z domu przez okno, oraz jej dwóch braci, których nie było wówczas w obejściu. Za próbę pomocy prześladowanym Maria Strutyńska została rozstrzelana przez Niemców w marcu 1944 roku. Druga z córek, aresztowana Kazimiera, zdołała przekonać oprawców o swojej nieświadomości ukrywania Żydów przez matkę, czemu dano wiarę ze względu na jej ciężką chorobę i przykucie do łóżka. Teresa Strutyńska szczęśliwie przeżyła wojnę, odbierając Tytuł Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata w 1990 roku w imieniu swoim oraz zamordowanej przez Niemców Marii Strutyńskiej. Grób: Pole/Grób/Rząd: 81R/143/1 od Alei Głównej (Osobowice).
𝗘𝗹𝗲𝗼𝗻𝗼𝗿𝗮 𝗣𝗮𝘀𝘇𝗸𝗼𝘄𝘀𝗸𝗮. Będąc wdową, wraz z dwiema córkami – Genowefą i Ireną – od września 1943 roku ukrywała na terenie rodzinnego gospodarstwa w Rusakach na Wileńszczyźnie pięcioosobową żydowską rodzinę Levin, która uciekła z wileńskiego getta. Pomimo trudnej sytuacji materialnej i ogromnego ryzyka wszyscy szczęśliwie doczekali przejścia frontu i zajęcia tego obszaru przez Armię Czerwoną. Rodzina Levinów wyjechała po wojnie do Stanów Zjednoczonych, a Eleonora Paszkowska wraz z córkami przeniosła się w ramach akcji repatriacyjnej na Ziemie Zachodnie. Osiedliły się w Wałbrzychu, gdzie Eleonora zmarła w 1963 roku. Cmentarz przy ul. Podgórnej w Wałbrzychu.
𝐉ó𝐳𝐞𝐟 𝐢 𝐇𝐞𝐥𝐞𝐧𝐚 𝐊𝐫𝐳𝐲𝐬𝐳𝐭𝐚ł𝐨𝐰𝐬𝐜𝐲. Rodzina Krzyształowskich – Józef i Helena wraz z czwórką swoich dzieci – udzielili schronienia trzyosobowej rodzinie żydowskiej w Borysławiu, która uciekła z jednego z miejscowych obozów pracy. Od lutego do sierpnia 1944 roku Krzyształowscy ukrywali w kryjówce ulokowanej na strychu swojego mieszkania znanych sobie od początku wojny sąsiadów – Eliasa, Reginę wraz z synem Myrionem. Elias Bander był z zawodu lekarzem, który przybył do Borysławia w październiku 1939 roku, uciekając wraz z rodziną przed wojskami niemieckimi.
W latach 1939–1941 kontynuował pracę w miejscowym szpitalu, gdzie poznał Józefa Krzyształowskiego, pracującego w mieście jako taksówkarz i kierowca lokalnej jednostki straży pożarnej. Po zajęciu miasta przez Niemców latem 1941 roku doszło do pogromu ludności żydowskiej, którego Józef był naocznym świadkiem. Wydarzenie to mocno wstrząsnęło zarówno nim, jak i jego małżonką, którzy postanowili włączyć się w akcję pomocy prześladowanej ludności żydowskiej. Wiadomo, że w 1942 roku przesyłali rodzinie Banderów paczki do getta, w którym została umieszczona. Po jego likwidacji Elias wraz z rodziną został przeniesiony do obozu pracy przymusowej przy infrastrukturze naftowej. Stamtąd szczęśliwie udało im się uciec na początku 1944 roku. Znaleźli schronienie u wcześniej znanych Krzyształowskich.
Szczęśliwie wszyscy przeżyli wojnę. Po wojnie doktor Bander na powrót rozpoczął pracę w szpitalu w Borysławiu. W 1949 roku wyemigrował wraz z rodziną do Stanów Zjednoczonych. Rodzina Krzyształowskich w ramach repatriacji została przesiedlona na Ziemie Zachodnie do Wałbrzycha. Tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata otrzymali w 2000 roku. Cmentarz Komunalny przy ul. Cmentarnej w Wałbrzychu.