English versionDecyzją Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 16 grudnia 2025 r., po przeprowadzeniu na wniosek Przemysława Lazarowicza stosownej procedury zgodnej z Ustawą z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (Dz.U. 2018, poz. 2529), mogiła Marii, Barbary i Ewy Szpot-Dunin została wpisana do prowadzonej przez IPN Ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski (nr 12006/1, 12006/2, 12006/3). Ich grób – znajdujący się na Cmentarzu Osobowickim na polu nr 127 (rząd 5. od pola 129), w bliskim sąsiedztwie Pomnika Ofiar Terroru Komunistycznego 1945–1956 – zostanie oznaczony specjalnym insygnium w obchodzony 8 marca Dzień Kobiet, by podkreślić udział i rolę kobiet w walkach o wolność i niepodległość Polski.
8 marca 2026 | niedziela | 12.00
Cmentarz Osobowicki we Wrocławiu | pole 127, rząd 5. od pola 129
Uroczystość będzie miała charakter państwowy. Zgodnie z zarządzeniem Dowódcy Garnizonu Wrocław wojskowa asysta honorowa zostanie wystawiona przez 16. Dolnośląską Brygadę Obrony Terytorialnej im. ppłk. Ludwika Marszałka ps. „Zbroja”. W programie m.in. złożenie kwiatów i zniczy na grobie weteranek.
Maria Szpot-Dunin z domu Wolgner ps. „Hryć” (ur. 17 listopada 1891 r., zm. 28 września 1985 r.) – pochodziła ze wsi Komarówka koło Buczacza (obecnie obwód tarnopolski na Ukrainie), gdzie jej rodzina była w posiadaniu majątku ziemskiego. Była wychowanką sióstr Niepokalanek w osławionym – za sprawą 14. Pułku Ułanów Jazłowieckich i ich zajęcia klasztoru po zwycięskiej bitwie z Ukraińcami w lipcu 1919 r. – Jazłowcu koło Buczacza. Jej mężem był Bogdan Szpot-Dunin (1888–1940) – członek najpierw Tajnej Armii Polskiej, a później żołnierz II Brygady Legionów, w wyniku donosu aresztowany w październiku 1939 r. na jednej z ulic Buczacza i zamordowany przez Sowietów wiosną 1940 r. najprawdopodobniej w Bykowni; jego nazwisko znajduje się na tzw. ukraińskiej liście katyńskiej. W podobnych okolicznościach zginął szwagier Marii, Roman Szpot-Dunin – leśnik, żołnierz Legionów Polskich, major piechoty Wojska Polskiego, radny i wiceprezydent Lwowa. W czasie II wojny światowej Maria należała do Armii Krajowej i na terenie Obwodu AK Dębica, gdzie osiadła w 1940 r. po tym, gdy wcześniej zmuszono ją opuszczenia rodzinnego majątku. Była łączniczką działającą pod pseudonimem „Hryć”. W październiku 1944 r. została aresztowana przez NKWD podczas obławy, gdy próbowała wynieść z zagrożonego dekonspiracją mieszkania należące do AK dokumenty i broń. Przetrzymywana i brutalnie przesłuchiwana początkowo w Jarosławiu, a potem w Bakończycach koło Przemyśla, ostatecznie została wywieziona do łagrów w ZSRS. Z Syberii do Polski powróciła dopiero w listopadzie 1947 r. i postanowiła osiąść we Wrocławiu. W latach 80. XX wieku współpracowała z działającą w podziemiu Solidarnością Walczącą. Jej mieszkanie było schronieniem dla wielu działaczy, m.in. Heleny i Romualda Lazarowiczów. Zmarła w wieku niespełna 94 lat i spoczęła na Cmentarzu Osobowickim, gdzie w późniejszych latach wraz z nią pochowano jej dwie córki – Barbarę i Ewę – oraz zięcia.
Barbara Szpot-Dunin ps. „Spas” (ur. 9 sierpnia 1923 r., zm. 18 lutego 2008 r.) – najstarsza córka Bogdana Szpot-Dunin i Marii z domu Wolgner. Urodziła się w Warszawie, ale nauki pobierała poza stolicą. Była absolwentką Szkoły Powszechnej sióstr Urszulanek w Niżniowie koło Stanisławowa, natomiast tzw. małą maturę zdała – tak jak jej matka – w gimnazjum sióstr Niepokalanek w Jazłowcu. W okresie międzywojennym mieszkała w należącym do rodziny majątku ziemskim Komarówka i to tam zastał ją wybuch II wojny światowej. Jej rodzina – inwigilowana i represjonowana przez NKWD z uwagi na aresztowanie jej ojca legionisty, poddawana licznym najściom i rewizjom w domu, zatrzymywana i przesłuchiwana – ostatecznie musiała opuścić rodzinne posiadłości i schronić się najpierw w Niżniowie, a następnie we Lwowie. Wraz z matką i siostrą w 1940 r. Barbara osiedliła się w Latoszynie pod Dębicą, gdzie niemal natychmiast włączyła się w nurt działalności konspiracyjnej w ramach Związku Walki i Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej. Wstąpiła do Wojskowej Służby Kobiet i pełniła w niej funkcję łączniczki o pseudonimie „Spas”. Z pocztą konspiracyjną jeździła m.in. do Gumnisk, Pilzna, Sędziszowa Małopolskiego oraz Zassowa. Po ukończeniu konspiracyjnego Kursu Podchorążych dla Kobiet zaangażowała się m.in. w działalność Rady Głównej Opiekuńczej, w ramach której organizowała dostawy żywności dla kobiet w Pustkowie. Latem 1944 r. podczas akcji „Burza” jako łączniczka współdziałała z 5. Pułkiem Strzelców Konnych AK dowodzonym przez mjr. Adama Lazarowicza ps. „Klamra” oraz jego zastępcę kpt. Ludwika Marszałka ps. „Zbroja”. Po zdemobilizowaniu jednostki i zatrzymaniu frontu na Wisłoce koło Dębicy zamieszkała w Grodkowicach koło Kłaja, w majątku Heleny Jabłonowskiej ps. „Rzepicha” (1895–1977) – działaczki społecznej należącej do AK i przewodniczącej Rady Głównej Opiekuńczej w Dębicy. Pragnąc rozpocząć normalne życie, wiosną 1945 r. wyjechała do Krakowa i podjęła studia na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego, zarabiając w tym czasie na życie udzielaniem korepetycji z języka francuskiego. Poszukując stałej pracy, która umożliwiłaby jej stabilizację, 15 września 1945 r. przyjechała do Wrocławia, który zaledwie cztery miesiące wcześniej został przejęty przez polską administrację. Zamieszkała w jednej z kamienic w zachodniej pierzei Rynku. Wkrótce podjęła studia geograficzne na Wydziale Nauk Przyrodniczych nowo powstałego 15 listopada 1945 r. Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Pracowała również społecznie jako bibliotekarka w Bibliotece Uniwersyteckiej. Poprzez kontakty z działaczami Zarządu Obszaru Zachodniego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN) odnowiła swoją współpracę ze środowiskiem AK-owskim i na nowo podjęła współpracę konspiracyjną z WiN. Jako kurierka doskonale sobie znanych z czasu wojny kolejnych szefów Okręgu Dolnośląskiego WiN – najpierw mjr. Adama Lazarowicza ps. „Klamra”, a następnie mjr. Ludwika Marszałka ps. „Zbroja” – przewoziła pocztę m.in. do Krakowa, Zakopanego i Poznania. W nocy z 15 na 16 grudnia 1947 r. – kilka dni po tym, gdy funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego zatrzymali „Zbroję” – została aresztowana w swoim mieszkaniu, gdzie w czasie rewizji odnaleziono dowody, m.in. dokumenty i fotografie, na jej czynną współpracę z WiN. Osadzono ją najpierw celi zbiorowej, a następnie w izolatce aresztu śledczego przy Wojewódzkim Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego, mieszczącym się wówczas przy Podwalu, później trafiła do więzienia przy ul. Sądowej. Była sądzona w grupie działaczy dolnośląskich struktur WiN, m.in. wraz ze swoim dowódcą, mjr. Ludwikiem Marszałkiem ps. „Zbroja”. Wojskowy Sąd Rejonowy we Wrocławiu dnia 23 sierpnia 1948 r. skazał ją na 7 lat pozbawienia wolności. Wyrok odbywała w więzieniu w bydgoskiej Fordonie. Na mocy amnestii zwolniono ją 24 sierpnia 1954 r. Powróciła do Wrocławia, gdzie ukończyła rozpoczęte wcześniej studia geograficzne. Pracowała m.in. jako sekretarka w Spółdzielni „Elektron” oraz starsza projektantka w Wojewódzkiej Pracowni Urbanistycznej. Swoim ideałom pozostała wierna do końca, o czym świadczy m.in. fakt jej zaangażowania się w działalność Solidarności Walczącej. Podobnie jak jej matka, tak i ona pomagała w ukrywaniu działaczy tej organizacji m.in. Heleny i Romualda Lazarowiczów. Zmarła we Wrocławiu, mając 85 lat. Pochowano ją na Cmentarzu Osobowickim, w grobie, w którym spoczywała już jej matka i zmarła niemal dokładnie 18 lat wcześniej młodsza siostra, Ewa. Wraz z nią spoczywa także jej mąż, Zbigniew Deptuch (1931–2013).
Ewa Szpot-Dunin ps. „Samogonka” (ur. 10 kwietnia 1928 r., zm. 11 lutego 1990 r.) – młodsza córka Bogdana Szpot-Dunin i Marii z domu Wolgner, siostra Barbary, i tak jak ona zaangażowana w czasie II wojny światowej w działalność konspiracyjną Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. W okresie od sierpnia 1942 r. do sierpnia 1944 r. działała jako łączniczka placówki AK Dębica-Działo z ramienia Wojskowej Służby Kobiet pod pseudonimem „Samogonka”. Pełniła służbę łączniczki przede wszystkim między placówką w Dębicy a Komendą Obwodu w Gumniskach. Podróżowała też na trasach do Pilzna, Sędziszowa, Ropczyc oraz Zassowa. Podobnie jak siostra współdziałała z Radą Główną Opiekuńczą przy organizowaniu pomocy żywnościowej dla więźniów obozu w Pustkowie. Podczas akcji „Burza” pełniła rolę łączniczki sztabu III Zgrupowania 5. Pułku Strzelców Konnych Armii Krajowej ppor. Edmunda Mateckiego ps. „Lis”. Brała udział we wszystkich działaniach bojowych jednostki na czele z pamiętnym starciem pod Gołęczyną, do którego doszło 20 sierpnia 1944 r., gdzie siły Zgrupowania zostały otoczone przez wojska niemieckie i za cenę ciężkich strat (7 poległych, 10 wziętych do niewoli żołnierzy AK) wyrwały się z matni, unikając zniszczenia. Po rozwiązaniu oddziału w wyniku tego starcia, Ewa Szpot-Dunin kontynuowała działalność kurierską pomiędzy rozproszonymi oddziałami AK a placówką w Tarnowie. Po przejściu linii frontu, w grudniu 1944 r. wyjechała do Grodkowic koło Krakowa, gdzie ostatecznie zakończyła działalność konspiracyjną, podejmując przerwaną przez wojnę edukację. W 1948 r. zdała maturę w Jarosławiu, po czym przybyła do Wrocławia, w którym już mieszkała jej matka i starsza siostra. Podjęła pracę najpierw w dyrekcji Państwowego Gospodarstwa Rolnego, a następnie w „Miastoprojekcie Wrocław”, równolegle kończąc pomaturalną wieczorową szkołę techniczną. Zmarła w 1990 r., pięć lat po swojej matce i wraz z nią została pochowana. Po 18 latach w tym rodzinnym grobie spoczęła jej starsza siostra Barbara oraz szwagier.
oprac. Przemysław Mandela i Kamilla Jasińska
na podstawie:
Tomasz Balbus, Ludzie podziemia AK-WiN w Polsce południowo-zachodniej (1945–1948), tom I, Wrocław 2003;
Zbigniew Lazarowicz, „Klamra” – mój ojciec, Wrocław 2009,
materiałów archiwalnych ze zbiorów Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej
oraz wspomnień Przemysława Lazarowicza – wnioskodawcy wpisu
do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski