Marian Czech na świat przyszedł 2 lutego 1886 r. w Starym Samborze, w rodzinie o tradycjach patriotycznych. Jego brat Karol był wachmistrzem Żandarmerii Polowej i funkcjonariuszem Policji, którego NKWD zamordowało w 1940 r. Tadeusz, który jako 15-latek brał udział w obronie Lwowa, zginął w bitwie warszawskiej 1920 r. Młodszym bratem Mariana był Emil Czech (1908–1978) – legendarny hejnalista z Monte Cassino, który zwycięstwo 2. Korpusu Polskiego w walce z Niemcami ogłosił 18 maja 1944 r. ze szczytu wzgórza klasztornego.
Marian Czech ukończył Seminarium Duchowne w Przemyślu i został wyświęcony na kapłana 26 października 1911 r. Po rozpoczęciu I wojny światowej wcielono go do armii austro-węgierskiej, gdzie służył do jej zakończenia jako kapelan (proboszcz dywizyjny) m.in. w 7. Dywizji Kawalerii.
Do Wojska Polskiego zgłosił się już 1 listopada 1918 r. jako ochotnik. Początkowo został oddelegowany do sprawowania opieki duszpasterskiej nad żołnierzami polskimi powracającymi z Węgier do Polski, a od stycznia 1919 r. pozostawał do dyspozycji Kurii Biskupiej Wojska Polskiego w Warszawie. Od marca 1919 r. przez 16 miesięcy pełnił posługę kapelana Szpitala Polowego nr 11 w Białymstoku. W lipcu 1920 r. mianowano go starszym kapelanem (majorem) 10. Dywizji Piechoty. Z szeregów Wojska Polskiego po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej został zdemobilizowany 30 listopada 1921 r.
W okresie międzywojennym początkowo pracował jako wikariusz w parafii pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Sądowej Wiszni, później w parafii pw. Wszystkich Świętych w Bobowej, gdzie opiekował się młodszym rodzeństwem. W 1924 r. został kapelanem Zakładu Naukowego Fundacji hr. Stanisława Skarbka dla Ubogich i Sierot w Drohowyżu k. Mikołajowa. Dzięki jego protekcji w Zakładzie tym uczyli się jego dwaj młodsi bracia: Franciszek i Emil. W styczniu 1926 r. rozpoczął pracę duszpasterską jako proboszcz w parafii pw. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Komarnie. To właśnie na plebanii tego kościoła w Komarnie 17 września 1939 r. ostatni raz widział się z Karolem, Emilem i Teofilem, czyli swoimi braćmi. Przez cały okres wojny pozostawał proboszczem w Komarnie. Niewykluczone, że tak jak posługujący w jego parafii wikary ks. Franciszek Wołczański, tak i on był kapelanem Armii Krajowej, jednakże brak na to jednoznacznych źródeł.
Po zakończeniu II wojny światowej, w lipcu 1946 r. został zmuszony przez władze sowieckie do ekspatriacji razem z mieszkańcami swojej parafii. Wspólnie z ks. Wołczańskim i z pomocą parafian przewiózł wówczas na Dolny Śląsk słynący łaskami obraz Matki Bożej Różańcowej z Komarna. Obraz przez ponad 11 lat był ukrywany w Dankowicach. Ostatecznie trafił do Nowolesia na Dolnym Śląsku, gdzie w tamtejszym kościele 8 grudnia 1957 r. został uroczyście intronizowany.
Ksiądz Marian Czech zmarł 18 marca 1947 r., dwa tygodnie po powrocie brata, Emila Czecha do Ojczyzny. Nie wiadomo, czy bracia zdążyli się zobaczyć po zakończeniu II wojny światowej.
Decyzją Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej ze stycznia 2026 r. mogiła ks. Mariana Czecha, pochowanego przy kościele Najświętszej Maryi Panny Różańcowej z Kresów w Nowolesiu (gmina Strzelin), została wpisana do prowadzonej przez IPN Ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski pod numerem ewidencyjnym 12 376. Jej uroczyste oznaczenie specjalnym insygnium GRÓB WETERANA WALK O WOLNOŚĆ I NIEPODLEGŁOŚĆ POLSKI odbędzie się w niedzielę 10 maja 2026 r. Tymczasem 5 lutego 2026 r., w rocznicę powołania w 1919 r. przez Benedykta XV biskupstwa polowego Wojska Polskiego, insygnium trafiło do ks. Janusza Prajznera – proboszcza parafii św. Marcina w Białym Kościele. Opiekunowi grobu ks. Mariana Czecha przekazał je Jerzy Rudnicki – p.o. naczelnika Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN we Wrocławiu.
107 lat Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego
Początki Ordynariatu Polowego Wojska Polskiego sięgają decyzji papieża Benedykta XV, który 5 lutego 1919 r. powołał biskupstwo polowe Wojska Polskiego i jego pierwszym ordynariuszem ustanowił bp. Stanisława Galla. Stałe biskupstwo polowe Wojska Polskiego było pierwszym tego typu ordynariatem w Europie, a drugim na świecie (pierwsze zostało utworzone w Chile). Wcześniej polscy kapelani wojskowi posługiwali pośród Polaków zmuszonych do służby wojskowej w armiach zaborczych, a także w Legionach Polskich oraz Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera, jednak dopiero starania metropolity warszawskiego abp. Aleksandra Kakowskiego i wizytatora apostolskiego w Polsce ks. Achille Rattiego (późniejszego papieża Piusa XI) ostatecznie zaowocowały utworzeniem stałej struktury ordynariatu polowego.
Biskup Stanisław Gall (1865–1942) pełnił urząd ordynariusza polowego do 1932 r., tj. do czasu, gdy poprosił Piusa XI o zwolnienie z obowiązków. Nowym biskupem polowym został 14 lutego 1933 r. ks. bp. Józef Gawlina (1892–1964). O ile okres biskupstwa Stanisława Galla przypadł na czas tworzenia struktur ordynariatu, o tyle posługa bp. Józefa Gawliny przypadła na momenty najtrudniejsze w historii biskupstwa polowego, czyli okres zbiegający się z II wojną światową. Według stanu na 1 września 1939 r. w ordynacie polowym posługiwało 101 kapelanów stałych, 30 pomocniczych i ok. 200 w stanie rezerwy. Podczas wojny bp. Józef Gawlina towarzyszył polskim żołnierzom w ZSRS i kampanii włoskiej. Po zakończeniu konfliktu i przejęciu władzy w Polsce przez komunistów utracił ostatecznie możliwość powrotu do Ojczyzny.
Polscy komuniści mieli świadomość, że nie mogą ostatecznie skasować ordynariatu polowego, dlatego też podjęli próbę jego przejęcia. Ustanowienie urzędu Generalnego Dziekana Wojska Polskiego podległego wprost władzom wojskowym było jednym ze sposobów podporządkowania sobie całej struktury ordynariatu polowego. Stolica Apostolska, nie mogąc zgodzić się na takie rozwiązania, podjęła w 1947 r. decyzję o rozwiązaniu ordynariatu polowego, a bp. Józefa Gawlinę mianowano opiekunem polskiej emigracji.
Przez lata PRL kapelani wojskowi byli solą w oku polskiego episkopatu. Werbowani przez aparat represji pośród duchownych w dużej mierze skonfliktowanych z własnymi biskupami lub nawet przez nich ukarani nakładanymi karami kanonicznymi, wiernie realizowali polecenia wojskowych przełożonych, nie posiadając przy tym umocowania w strukturze kościelnej. Po zmianie ustroju 21 stycznia 1991 r. papież Jan Paweł II reaktywował ordynariat polowy.
Jerzy Rudnicki
Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN we Wrocławiu
ks. dr Adam Szpotański
Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN we Wrocławiu