Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Bez wątpienia to co wydarzyło się latem 1980 roku w komunistycznej Polsce zapoczątkowało upadek komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej, a w konsekwencji dziesięć lat później doprowadziło do zakończenia tzw. zimnej wojny. W wyniku masowych i pokojowych strajków ludzi pracy rząd Polski ludowej ugiął się i podpisał pod koniec sierpnia dwa porozumienia społeczne – 30 sierpnia w Szczecinie i 31 sierpnia w Gdańsku. Szczególnie istotny dla dalszych wydarzeń był jeden z zapisów porozumienia gdańskiego dotyczący zgody na tworzenie Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych.

Na Dolnym Śląsku skala i rola sierpniowych protestów solidarnościowych z Wybrzeżem była wielka. Dała ona silne wsparcie negocjatorom z Międzyzakładowych Komitetów Strajkowych w Szczecinie i Gdańsku oraz wraz ze strajkującymi kopalniami węgla kamiennego na Górnym Śląsku wywarła znaczący wpływ na zmiękczenie stanowiska komisji rządowych, co doprowadziło do podpisania porozumień na Wybrzeżu. Co ważne, swój wkład w ten proces mieli również mieszkańcy dawnego województwa jeleniogórskiego, gdyż do strajków doszło w kilkunastu zakładach pracy, m.in. w Jeleniej Górze, Bogatyni, Bolesławcu i Pieńsku.

Porozumienia sierpniowe i wrześniowe z 1980 roku, podpisane kolejno 3 i 11 września w Jastrzębiu-Zdroju (porozumienie jastrzębskie) i Dąbrowie Górniczej (porozumienie katowickie, podpisane w Kombinacie Metalurgicznym Huta Katowice), doprowadziły do utworzenia 17 września 1980 roku Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, który oparł się na wartościach chrześcijańskich i demokratycznych. W połowie 1981 roku Związek liczył ok. 9,5 mln członków, a wokół niego rozwinął się kilkunastomilionowy ruch społeczny Solidarność. Kilkanaście miesięcy w Polsce pod egidą „Solidarności” były czasem krzewienia demokracji, wolnego słowa, niezależnej prasy, upominania się o praworządność i wszechstronne reformy państwa. Był to fenomen w skali Europy i świata. Na Dolnym Śląsku w latach 1980–1981 ukształtowały się wówczas dwa historyczne regiony „Solidarności”: Region Dolny Śląsk i Region Jeleniogórski NSZZ „Solidarność”.

W 45. rocznicę tych wydarzeń, 31 sierpnia w Jeleniej Górze, Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu oraz Zarząd Regionu Jeleniogórskiego NSZZ „Solidarność” zorganizował obchody Dnia Solidarności i Wolności. Centralnym punktem obchodów było odsłonięcie pomnika „Solidarności” na terenie nekropolii parkowej przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze.

Lokalizacja tego upamiętnienia nie jest przypadkowa. To tam przez kilka lat po wprowadzeniu stanu wojennego i delegalizacji „Solidarności”, w rocznicę podpisania porozumienia gdańskiego, wprowadzenia stanu wojennego i Święta Konstytucji 3 Maja przy Krzyżu Misyjnym spotykali się działacze i sympatycy podziemnej jeleniogórskiej „Solidarności”. Uczestnicy tych wydarzeń, które dla władz były niewygodnymi i nielegalnymi „zbiegowiskami”, dawali odważne świadectwo, że „Solidarność” i jej idee odzyskania godności, sprawiedliwości, demokracji i niepodległości Polski w Jeleniej Górze i Regionie nadal żyją. W tym szczególnym miejscu odbywały się okolicznościowe przemowy, układano krzyże z kwiatów oraz śpiewano pieśni patriotyczne i religijne. To wszystko działo się pod czujnym okiem bezpieki, za co liderów tych spotkań spotykały represje.

Przy parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Jeleniej Górze afiliowane było Duszpasterstwo Ludzi Pracy. Ludzie „Solidarności”, jednocześnie działacze i uczestnicy Duszpasterstwa na ogół w dwóch jeleniogórskich kościołach – pw. Podwyższenia Krzyża Świętego oraz pw. św. św. Erazma i Pankracego – zamawiali msze święte w intencji Ojczyzny, represjonowanych i „Solidarność”. Jeśli msza sprawowana była w kościele pw. św. św. Erazma i Pankracego, to po jej zakończeniu uczestnicy przechodzili pod Krzyż Misyjny koło kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego. Ponadto organizowane były niezależne wykłady i wystawy, spektakle i koncerty, podczas których występowali wybitni znani artyści, prowadzący np. niezależne grupy teatralne (m.in. jeleniogórski Niezależny Teatr Scena „Czterdzieści i Cztery”).

Władze III RP dostrzegły znaczenie tych radosnych wydarzeń w historii Polski. W 2005 roku Sejm RP ustanowił 31 sierpnia Dniem Wolności i Solidarności, będący świętem państwowym. Nieco wcześniej, w 2003 roku dokument 21 postulatów gdańskich został wpisany na listę najbardziej wartościowych dokumentów świata UNESCO – Pamięć Świata.

Uroczyste obchody Dnia Solidarności i Wolności z okazji 45. rocznicy powstania NSZZ „Solidarność” w Jeleniej Górze rozpoczęły się od mszy świętej w Bazylice Mniejszej pw. św. św. Erazma i Pankracego. Następnie uczestnicy tego wydarzenia przemaszerowali w rytm przez miasto ulicą 1 Maja na plac przy kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. 1 Maja 45.

Chwilę przed mszą świętą, dyrektor wrocławskiego Oddziału IPN dr hab. Kamil Dworaczek oraz przewodniczący NSZZ "Solidarność" Regionu Jeleniogórskiego Franciszek Kopeć, złożyli wiązanki kwiatów pod tablicą poświęconą powstaniu NSZZ.

Całą uroczystość rozpoczęło wciągnięcie polskiej flagi na masz oraz odśpiewanie czterech zwrotek hymnu Rzeczpospolitej Polskiej. Wśród zaproszonych gości głos zabrała m.in. wiceprezydent miasta Jelenia Góra Agata Konieczka, odczytano także list od poseł RP Marzeny Machałek. Ważne i poruszające przemówienie wygłosił przewodniczący Zarządu Regionu Jeleniogórskiego NSZZ „Solidarność” – Franciszek Kopeć, przypominając historyczne znaczenie regionu w budowaniu ruchu Solidarności i walce o wolną Polskę. Po wystąpieniach wręczono medale i dyplomy za wieloletnie zaangażowanie oraz działalność na rzecz Solidarności i instytucji wspierających jej idee. Wyróżnienia odebrali dawni i obecni działacze NSZZ, ale także duchowni wspierający ruch od samego powstania.

Gospodarz uroczystości dr hab. Kamil Dworaczek w ramach swoich dwóch wystąpień odczytał list, jaki do uczestników dzisiejszego wydarzenia skierował Karol Nawrocki, Prezydent RP. Historyk podkreślił także rolę Solidarności w kształtowaniu tożsamości mieszkańców miasta. Podziękował również władzom związku, miasta oraz parafii za zaangażowanie w budowę pomnika.

- Znajdujemy się w niezwykłym czasie. Dokładnie 45 lat temu przez cały kraj przetoczyła się wielka fala strajków, w której udział wzięło – jak się szacuje około 700 tys. osób. W te strajki włączyła się także społeczność województwa jeleniogórskiego, kotliny jeleniogórskiej i Jeleniej Góry. Trzeba też podkreślić znaczenie miasta, jako ośrodka dla ruchu „Solidarność”. Jeśli spojrzymy na dzisiejszą mapę województwa dolnośląskiego i porównamy to z wydarzeniami lat 1980 – 1981 to zobaczymy, że na tym terenie istniały dwie duże struktury związkowe. Z jednej strony zarząd regionu Dolny Śląsk we Wrocławiu, a z drugiej strony właśnie zarząd Regionu Jelenia Góra. Świadczyło to o sile i odrębności tego ośrodka Solidarności. 

Zanim doszło do odsłonięcia pomnika, oczytano Apel Pamięci, a żołnierze z 23 Śląskiego Pułku Artylerii im. gen. Tadeusza Jordan Rozwadowskiego w Bolesławcu wykonali salwę honorową. Aktu poświęcenia dokonał proboszcz parafii – ks. Erwin Jaworski. Po poświęceniu pomnika przyszedł czas na jego odsłonięcie, następnie przybyłe licznie delegacje złożyły wiązanki kwiatów.

Całość uroczystości poprowadzili Kamila Jasińska i Dariusz Maląg. Honorowy patronat nad uroczystością objął Prezydent Miasta Jeleniej Góry Jerzy Łuźniak. O oprawę muzyczną całego wydarzenia zadbała Orkiestra Reprezentacyjna Komendy Wojewódzkiej Policji we Wrocławiu.