Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

NARODOWY DZIEŃ PAMIĘCI POWSTANIA WARSZAWSKIEGO to święto państwowe ustanowione w październiku 2009 roku. Jak zapisano w ustawie, zostało ono powołane do życia

w hołdzie bohaterom Powstania Warszawskiego – tym, którzy w obronie bytu państwowego, z bronią w ręku walczyli o wyzwolenie stolicy, dążyli do odtworzenia instytucji niepodległego Państwa Polskiego, sprzeciwili się okupacji niemieckiej i widmu sowieckiej niewoli zagrażającej następnym pokoleniom Polaków.

Data obchodów nie jest przypadkowa i została ustanowiona w rocznicę wybuchu tego zorganizowanego przez Armię Krajową w ramach akcji „Burza” polskiego zbrojnego wystąpienia przeciwko niemieckiej okupacji Warszawy. W uzasadnieniu do ustawy zapisano, iż szczególne honorowanie dnia wybuchu powstania jest swoistą spłatą długu wdzięczności za:

męstwo okazane w obronie wolnej i suwerennej Polski oraz krew przelaną dla dobra całego narodu polskiego. Jest oddaniem hołdu wszystkim bohaterom Powstania Warszawskiego, znanym i bezimiennym, walczącym z bronią w ręku lub czynnie wspomagających walczących Powstańców, budującym państwo, ale również tym działającym w konspiracji.

Piątkowe uroczystości 1 sierpnia 2025 roku zorganizowano w dniu 81. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego. Organizatorami obchodów byli: Okręg Dolnośląski Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej reprezentowany m.in. przez obecnego na uroczystości prezesa, prof. Stanisława Ułaszewskiego; Wojewoda Dolnośląski Anna Żabska oraz dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu, dr hab. Kamil Dworaczek. Uroczystość miała charakter państwowy i została przeprowadzona zgodnie z ceremoniałem sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.

Tuż po dźwięku syren alarmowych, które zawyły dla uczczenia powstańczego zrywu przed 81 lat, licznie zgromadzeni przy pomniku rtm. Witolda Pileckiego uczestnicy obchodów odśpiewali hymn Polski. Wśród przybyłych na uroczystość nie zabrakło przedstawicieli władz na czele z reprezentacją administracji rządowej, obecni byli także przedstawiciele władz wojewódzkich oraz władz samorządowych zarówno województwa dolnośląskiego, jak i miasta Wrocławia oraz sąsiednich powiatów. W uroczystości wzięli udział także konsulowie (lub ich przedstawiciele) Ukrainy, Węgier i Niemiec, oficerowie jednostek Garnizonu Wrocław, przedstawiciele służb mundurowych, w tym Policji, Państwowej Straży Pożarnej i Straży Granicznej, duchowieństwo różnych wyznań, a także przedstawiciele wielu instytucji państwowych, wojewódzkich oraz miejskich, a także organizacji i stowarzyszeń, w tym kombatanckich.

Gośćmi honorowymi byli żołnierze Armii Krajowej, bohaterowie akcji „Burza” i powstańcy warszawscy, a wśród nich:

• kapitan STANISŁAW WOŁCZASKI ps. „Kazimierz” – rocznik 1930, który jako 14-latek brał czynny udział w powstaniu warszawskim m.in. jako kolporter powstańczej prasy,
• porucznik WŁODZIMIERZ RUŚKIEWICZ ps. „Ryś” – rocznik 1930, który w czasie powstania warszawskiego miał 14 lat i był łącznikiem Harcerskiej Poczty Polowej Szarych Szeregów,
• porucznik WALDEMAR KOLENDO ps. „Mały” – rocznik 1930, który jako żołnierz Zgrupowania Nowogródzko-Wileńskiego Armii Krajowej brał udział w akcji „Burza” w okręgu wieleńsko-nowogródzkim.

Bohaterów przywitały gromkie oklaski i głośne okrzyki:

Cześć i chwała bohaterom!

W strugach deszczu jako pierwsi głos zabrali przedstawiciele Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej: prof. Stanisław Ułaszewski – prezes Okręgu Dolnośląskiego, oraz oraz kpt. Stanisław Wołczaski – prezes honorowy Związku, powstaniec warszawski. Profesor Stanisław Ułaszewski mówił:

Młode Orlęta Warszawy rzuciły swój los na życia stos, który zapłonął gorącym ogniem miłości do Ojczyzny. Wszyscy powstańcy, bez względu na wiek, chcieli żyć w wolnej Warszawie i niepodległej Polsce. Dlatego zaryzykowali ten bój i bohatersko walczyli. Odchodzi od nas coraz więcej powstańców, dlatego apeluję: pamiętajmy o nich. Można odejść na zawsze, ale być blisko. Oni są w naszej pamięci i w naszych sercach. […] To była walka o to, jaka będzie Polska i czyja będzie Polska po zakończeniu II wojny światowej. Czy będzie wolnym krajem, czy może kolejną republiką Związku Radzieckiego. To był, jest i będzie głęboki sens Powstania Warszawskiego.

Mający 95 lat kapitan Stanisław Wołczaski zrobił na zgromadzonych – jak zawsze – ogromne wrażenie, stanowczym głosem przywołując z pamięci powstańcze statystyki . Mówiąc, że 1 sierpnia 1944 roku do walki z niemieckim okupantem stanęło 57 tys. żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego, wyliczał dalej:

W trakcie 63 dni walk zginęło 17 tys. żołnierzy Armii Krajowej, 25 tys. było ciężko rannych, a 14 tys. trafiło do niewoli .

Jednym z gości wrocławskich obchodów był Michał Jaros – sekretarz stanu w Ministerstwie Rozwoju i Technologii. Jego pełne emocji wystąpienie poświęcone było bohaterstwu powstańców. Głośno i dosadnie mówił:

Każdy Polak i każda Polka wiedzą, co oznacza syrena 1 sierpnia o godz. 17.00. A ja wtedy zawsze mam łzy w oczach i zawsze serce chwyta ból, jak pomyślę o dzielnych powstańcach, którzy walczyli w obronie swojego miasta i Ojczyzny. Dzisiaj dobrze wiemy, że to nie była równa walka. Musieli się bić o każdą kamienicę, każdy okop, każdą ulicę.

Na potrzebę otaczania powstańców pamięcią i troską zwróciła także uwagę Anna Żabska, wojewoda olnośląska. Ponadto nawiązała do współczesnego pokolenia młodych osób, będących w podobnym wieku, jak niegdyś powstańcy: 

Pamięć o Waszej odwadze jest naszym zobowiązaniem. Musimy te wspomnienia przekazywać kolejnym pokoleniom. To młodzi, także tu obecni, są pokoleniem, które nie zna wojny ,i oby tak pozostało. Ale poznali wartość wolności, o którą walczyli m.in. powstańcy. To wielka odpowiedzialność, by tej wolności strzec. Poprzez pamięć, odpowiedzialność i wybory. Oby żadne ideologie ani partykularne interesy nigdy nie wystawiły kolejnych pokoleń Polaków na walkę i śmierć.

Na szczególną rolę ludzi młodych zwrócił także uwagę dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Wyraźnie zaznaczył, że Powstanie Warszawskie to walka ludzi młodych:

Oni nie pytali, czy ona [walka] ma sens, tylko pytali, gdzie mogą się przydać, jak mogą pomóc. [...] Niebagatelną rolę odegrali harcerze Szarych Szeregów, dlatego odnotowuję dzisiaj z radością i satysfakcją obecność młodzieży w harcerskich mundurach. Jakże to wymowny symbol ciągłości tego, że w kolejnym pokoleniu znajdują się ludzie, którzy hołdują takim wartościom, jak Bóg, honor, Ojczyzna. W dobie postępującej laicyzacji trudno się przyznawać do tych wartości. Niekiedy jest to odbierane jako tzw. obciach, ale nadal wśród młodych są strażnicy tych idei.

Jako kolejny głos zabrał marszałek województwa dolnośląskiego Paweł Gancarz, który wspomniał m.in. o tragizmie cywilów w kontekście rzezi warszawskiej Woli:

Nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić sobie tragizmu tamtych dni.

Wiceprezydent Wrocławia Michał Młyńczak przywołał sylwetki sześciorga mieszkających we Wrocławiu powstańców warszawskich. Przedstawił ich powstańcze i powojenne losy, a następnie zapewnił:

Ta pamięć nie jest chwilowa. Wrocław pamięta nie tylko dziś, ale przez cały czas. Po wojnie Wrocław stał się nowym domem dla wielu powstańców. To oni, mimo własnych strat, odbudowywali życie miasta. Współtworzyli zakłady pracy, uczelnie i środowiska twórcze. Budowali siłę miasta. Ich historia jest nierozerwalnie spleciona z historią polskiego Wrocławia. Obecność żyjących jeszcze powstańców przypomina nam, czym są odwaga, odpowiedzialność i miłość Ojczyzny. 

Podczas uroczystości odczytany został także list Michała Syski – zastępcy szefa Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, skierowany na ręce Wojewody Anny Żabskiej, a na prośbę ministra odczytany przez Dorotę Pędziwiatr – wiceprzewodniczącą Rady Miejskiej Wrocławia.

Po przemówieniach prowadzący uroczystość zakomunikowali, iż Zarząd Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej (ŚZŻAK) uchwałą nr 2/2025, w uznaniu zasług za wspieranie Związku w działaniach statutowych, postanowił uhonorować Medalem Pamiątkowym „Wierni AK-owskiej Przysiędze”: wojewodę Annę Żabską, płk. Krzysztofa Lisa – zastępcę dowódcy Garnizonu Wrocław oraz ks. kpt. Tomasz Miencickiego – kapelana 16. Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej oraz 10. Wrocławskiej Brygady Łączności. Uhonorowanym odznaczenia wręczyli prezesi Stanisław Ułaszewski i Stanisław Wołczaski. 

Medal Pamiątkowy Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej „Wierni AK-owskiej Przysiędze” został ustanowiony uchwałą Zarządu Okręgu w listopadzie 2021 roku z okazji 80. rocznicy przemianowania Związku Walki Zbrojnej na Armię Krajową. Medal przyznawany jest zasłużonym członkom Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz osobom fizycznym niebędącym członkami tego Związku, a także instytucjom za wybitne zasługi w dziedzinie rozpowszechniania wiedzy o Polskim Państwie Podziemnym, Służbie Zwycięstwu Polski – Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej.

Za wybitną działalność na rzecz upamiętniania dziedzictwa Armii Krajowej oraz konsekwentne wspieranie Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w działaniach na rzecz pamięci historycznej w 35-lecie działalności Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Medalem Pamiątkowym odznaczeni zostali: kpt. Waldemar Kolendo, kpt. Stanisław Wołczaski, Sylwia Krzyżanowska z Oddziału IPN we Wrocławiu, oraz Stowarzyszenie Odra-Niemen, w imieniu którego medal odebrała Ilona Gosiewska – prezes zarządu. Medale oraz pamiątkowe dyplomy wręczył uhonorowanym prezes Okręgu Dolnośląskiego ŚZŻAK – prof. Stanisław Ułaszewski.

Ponadto decyzją Kapituły Medal 35-lecia działalności Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej przyznano także: mjr Wandzie Kiałce, prof. Stanisławowi Ułaszewskiemu, Wojciechowi Trębaczowi z Oddziału IPN we Wrocławiu oraz Fundacji Pokolenia Kolumbów – pomysłodawcy projektu BohaterON. Decyzją ŚZŻAK odznaczenia te zostaną wręczone przy innej uroczystej sposobności.

Powstanie warszawskie to setki tysięcy ofiar, zarówno powstańców, jak i cywilów. Wielu zginęło jeszcze w czasie powstania, wielu zmarło po nim, choćby w czasie niewoli. Z każdym rokiem na wieczną wartę odchodzą także kolejni powstańcy. Od 1 sierpnia ubiegłego roku zmarło już ponad stu uczestników i uczestniczek powstania. Za nich wszystkich została odmówiona modlitwa ekumeniczna, której przewodniczyli: reprezentujący ks. arcybiskupa Józefa Kupnego ks. Andrzej Brodawka  – dziekan Dekanatu Wrocław-Śródmieście, ks. Marcin Orawski – biskup-elekt Diecezji Wrocławskiej Kościoła Ewangelicko-Augburskiego, ks. por. Igor Habura – prawosławny kapelan Garnizonu Wrocław, przedstawiciel kościoła grekokatolickiego we Wrocławiu oraz chazan Eliezer z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu.
 

Ogromne wrażenie na licznie zebranych przy pomniku rtm. Witolda Pileckiego uczestnikach uroczystości wywarły – jak zawsze – słowa Apelu Pamięci, odczytanego przez mjr. Karola Miłobóga. Dla uczczenia 81. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego po Apelu Pamięci oddana została salwa honorowa.     

Na zakończenie uroczystości tradycyjnym wyrazem pamięci o bohaterskich powstańcach warszawskich stało się złożenie kwiatów przy pomniku upamiętniającym Witolda Pileckiego – rotmistrza kawalerii Wojska Polskiego II Rzeczypospilitej Polskiej, żołnierza Armii Krajowej, który dobrowolnie zgłosił się do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, by tam zorganizować ruch oporu, a także bohaterskiego uczestnika Powstania Warszawskiego. Ten charakterystyczny pomnik ma formę mierzącej 3,5 metra średnicy obrączki, która stanowi nawiązanie do tradycji tzw. biżuterii patriotycznej noszonej pod zaborami w XIX wieku i pozwalającej Polakom w sposób otwarty na okazywanie postaw patriotycznych. Pomnik odsłonięto 25 maja 2011 roku – dokładnie w 63. rocznicę śmierci Witolda Pileckiego, który został zamordowany 25 maja 1948 roku w więzieniu na warszawskim Mokotowie.

Kwiaty i znicze przy pomniku złożyło ponad 50 delegacji.    

W uczystości wzięły udział poczty sztandarowe wystawione przez: Komendę Wojwódzką Policji we Wrocławiu, Służbę Więzienną – Zakład Karny nr 1, Towarzystwo Miłośników Kultury Kresowej oraz Stowarzyszenie Niezłomni. Ponadto sztandar okregu dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej prezentowali żołnierze 16. Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej, a sztandar okregu dolnośląskiego Stowarzyszenia Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę – harcerze drużyny reprezentacyjnej Komendy Chorągwi Dolnośląskiej Związku Harcerstwa Polskiego. 

Zgodnie z zarządzeniem dowódcy Garnizonu Wrocław wojskową asystę honorową na uroczystości wystawili: Dowództwo 3. Wrocławskiej Brygady Radiotechnicznej im. gen. Józefa Zająca, 31. Batalion Radiotechniczny im. prof. Janusza Groszkowskiego oraz 16. Dolnośląska Brygada Obrony Terytorialnej im. ppłk. Ludwika Marszałka ps. „Zbroja”. Dowódcą kompanii honorowej był ppor. Miłosz Wojciechowski, pocztu sztandarowego – ppor. Grzegorz Kluska, posterunku honorowego – kpr. Mateusz Korbecki. Dowódcą uroczystości był mjr Łukasz Wełna, a uroczystość poprowadzili pracownicy Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu: Kamilla Jasińska oraz Jerzy Rudnicki.