Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Zgodnie z tradycją naszych wypraw do tego miejsca bólu, rozpoczęliśmy od złożenia hołdu więźniarkom KL Ravensbrück – duszom, które w mroku obozu tkały nadzieję z nici odwagi. Przy Totengang – Przejściu Zmarłych, gdzie ziemia wciąż pamięta ich ostatnie chwile, a wiatr niesie echo niewypowiedzianych słów, złożyliśmy wiązankę biało-czerwonych kwiatów. Zapłonęły znicze, rzucając ciepłe światło na mrok przeszłości. Wśród szumiących drzew nad jeziorem Schwedt, którego fale wciąż tulą prochy pomordowanych, odmówiliśmy modlitwę. Ich imiona, choć niewypowiedziane, rozbrzmiewały w sercach, łącząc nas z tymi, które odeszły.

Gdy nastał zmrok, a latarki i latarnie rzucały złote smugi na ścieżki pamięci, zebraliśmy się na wieczornicy muzycznej. Choć podróż długa, a zmęczenie ciążyło powiekom, dźwięki gitary i fletu uniosły w górę polskie pieśni – harcerskie, patriotyczne – jak ptaki wolności, które więźniarki mogły tylko śnić. W tej muzyce ożyły ich marzenia, ich siła, ich nieugięty duch.

W sercu każdego wyjazdu do Muzeum Miejsca Pamięci i Przestrogi Ravensbrück tkwi poruszający moment – msze święte odprawiane przy Totengang.

To miejsce, przesiąknięte bólem i niezłomną odwagą, jest jednym z prawdopodobnych świadków tamtych tragicznych wydarzeń. Ze wspomnień byłych więźniarek snuje się opowieść, że wyroki śmierci wykonywano także w pobliskim lasku sosnowym, choć jego dokładne położenie wciąż skrywa mgła tajemnicy.

Te msze święte, odprawiane w cieniu murów, są dla nas czymś więcej niż rytuałem – to chwile zadumy, hołdu. To most pamięci, który łączy nas, współczesnych, z pokoleniem "Dziewczyn z Ravensbrück" – ich niezłomnym duchem i odwagą, która wciąż inspiruje.

Jak co roku, msze celebrował dla nas ks. Stanisław Michałowski, niezłomny duszpasterz Apostolstwa Chorych i duchowy opiekun Ravensbrüczanek w Polsce.

Wzruszająca podróż pamięci: Finaliści XI edycji konkursu „W kręgu poezji i prozy lagrowej więźniarek KL Ravensbrück im. Wandy Półtawskiej” w Miejscu Pamięci i Przestrogi Ravensbrück oraz na cmentarzu komunalnym w Fürstenberg

W sobotę odbyliśmy tę najważniejszą drogę – przeszliśmy bowiem przez wszystkie najważniejsze miejsca byłego FKL Ravensbrück.

Przeszliśmy przez obozową bramę, stanęliśmy na placu obozowym, gdzie odbywały się apele. W miejscu, gdzie znajdowała się obozowa kuchnia opowiedzieliśmy o głodzie panującym w obozie. Drogą Lagrową szliśmy wzdłuż miejsc, w których stały drewniane baraki. W miejscu dawnego rewiru czyli szpitala mówiliśmy o eksperymentach medycznych i operacjach doświadczalnych wykonywanych na więźniarkach. Tam, gdzie znajdował się blok karny pokazaliśmy młodzieży, jak wyglądała okrutna rzeczywistość w tym miejscu. Weszliśmy do zabudowań szwalni, w których pracowały Więźniarki. Odwiedziliśmy miejsce, które upamiętnia namiot – to do niego trafiały Dziewczyny i Kobiety przywiezione do Ravensbrück z Powstania Warszawskiego. Namiot był świadkiem niewyobrażalnego cierpienia z zimna, głodu, pragnienia i chorób. Tu tez zapaliliśmy znicz, by upamiętnić ofiary tego zbrodniczego procederu.

Odwiedziliśmy także bunkier, czyli obozowe więzienie, w których jedną z osadzonych przez pewien czas była polska hrabina Karolina Lanckorońska. W bunkrze więźniarki odbywały swoje kary nałożone na nie za najmniejsze wykroczenie, np. przemycenie w pasiaku jednego ziemniaka groziła kara nawet sześciu tygodni bunkra i 25 batów wymierzonych przez funkcjonariusza SS na specjalnym koźle do bicia. W bunkrze także znajdowały się cele głodowe oraz cele śmierci, w których więźniarki oczekiwały na wykonanie wyroku śmierci.

Z bunkra przeszliśmy do budynku krematorium, w którym znajdują się trzy piece krematoryjne. Tu zapaliliśmy znicz i odmówiliśmy krótką modlitwę za wszystkie zmarłe więźniarki.

Swoją wędrówkę zakończyliśmy pod tablicą narodową upamiętniającą wszystkie Polki – więźniarki FKL Ravensbrück oraz przy pomniku „Niosąca” – tam również zapaliliśmy znicze.

W sobotę odwiedziliśmy też cmentarz komunalny w pobliskim miasteczku Fürstenberg.

Tu zapaliliśmy znicze na grobie polskich więźniarek rozstrzelanych w Ravensbrück w 1942 r. Ich prochy zostały tutaj zidentyfikowane w 2019 r., a uroczysty pogrzeb odbył się w 2022 r. Odwiedziliśmy także grób Marka Rzewuskiego, polskiego chłopca urodzonego w obozie w grudniu 1944 r., którego mama po powstaniu warszawskim trafiła do Ravensbrück. Marek zmarł w kwietniu 1945 r. podczas ewakuacji obozu, a jego mamie udało się godnie pochować chłopca na cmentarzu w Fürstenbergu, co w tamtym czasie było wręcz niemożliwe. Grób Marka został odnaleziony przez Pawła Woźniaka kilka lat temu i do dzisiaj jest pod jego opieką.

Relacja z warsztatów dla młodzieży w obozie Ravensbrück: życie i dziedzictwo Ravensbrüczanek

Wyjazd do byłego obozu koncentracyjnego Ravensbrück to nie tylko zwiedzanie miejsca pamięci, lecz przede wszystkim intensywna lekcja historii i wartości.

Warsztaty edukacyjne Michała Neumanna: „Opowieść o mamie i cioci…”

Znalazły się w obozie z odmiennych powodów. W pierwszej opowieści mama – Maria Hiszpańska – polska konspiratorka, która została złapana. Michał Neumann opowiedział o jej harcie ducha, o działaniach w obliczu okrucieństwa obozowego, w szczególności prowadzeniu dokumentacji graficznej realiów obozowych, samokształceniu oraz kształceniu innych więźniarek. W opowieści o cioctce Ragnie Neumann, etnicznie Niemce, wychowanej w polskiej tradycji, prowadzący przybliżył historię przypadkowego zdemaskowania zdrajczyni, Polki w szeregach Gestapo, w konsekwencji czego Ragna Neumann trafiła do obozu. Tam, jako Niemka dostała szansę na opuszczenie obozu. Ona jednak postawiła niemożliwy warunek: „Niechże ze mną wyjdą też moje koleżanki Polki…”. Jej historia pokazała, jakimi wartościami kierowało się pokolenie urodzone w dobie rozbiorów.

Kulminacyjnym momentem było doświadczenie, które miało na celu przybliżenie uczestnikom trudów, z jakimi borykały się więźniarki. Michał Neumann zaprosił chętnych do ustawienia się w kole, gdzie młodzi ludzie przekazywali sobie z rąk do rąk ciężkie cegły. To proste, ale wymagające zadanie symbolizowało wyczerpującą i często bezsensowną pracę fizyczną, którą więźniarki KL Ravensbruck wykonywały każdego dnia w obozie. Uczestnicy, zmagając się z ciężarem cegieł i presją czasu, mogli choć w minimalnym stopniu poczuć trud i zmęczenie, które były codziennością więzionych kobiet.

Życie i dokonania Katarzyny Kawurek oraz Natalii Tułasiewicz.

Maria Lorens opowiedziała o swojej mamie: Katarzynie Kawurek, więźniarce niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, harcece i członkini tajnej Drużyny Starszych Harcerek „Mury”. Maria Lorens rozpoczęła warsztaty od szczegółowej opowieści o życiu swojej mamy, która przed wojną aktywnie działała w harcerstwie, kultywując wartości patriotyczne i niepodległościowe. W czasie II wojny światowej Katarzyna Kawurek zaangażowała się w działalność konspiracyjną, co było zgodne z jej harcerskim etosem. Jako członkini ruchu oporu uczestniczyła w akcjach przeciwko okupantowi niemieckiemu, co doprowadziło do jej aresztowania przez Gestapo.

Po aresztowaniu Katarzyna Kawurek została wywieziona do obozu Ravensbrück. W obozie, pomimo nieludzkich warunków, głodu, chorób i niewolniczej pracy, Katarzyna pozostała aktywną uczestniczką tajnej działalności harcerskiej. Jako członkini Drużyny „Mury”, utworzonej w 1941 r., brała udział w działaniach mających na celu podtrzymywanie ducha oporu i solidarności wśród więźniarek. Maria Lorens podkreśliła, że jej mama, wraz z innymi harcerkami, uczestniczyła w tajnym nauczaniu, które obejmowało wykłady i pogadanki, a także tworzenie materiałów edukacyjnych.

Relacja Marii Lorens ukazała niezłomność Katarzyny Kawurek, która mimo cierpień i zagrożenia życia zachowała wierność wartościom harcerskim i patriotycznym.

„Jeśli echo ich głosów zamilknie, zginiemy” niezmiennie akcentuje znaczenie pamięci o więźniarkach Ravensbrück.

Warsztaty poświęcone Natalii Tułasiewicz, błogosławionej męczenniczce II wojny światowej, poprowadził Marek Gadowicz, OBEN IPN Białystok. Wychowana w głęboko religijnej i patriotycznej rodzinie, Natalia od najmłodszych lat kształtowała swoje wartości, które później znalazły odzwierciedlenie w jej pracy nauczycielskiej i działalności konspiracyjnej.

Mimo trudnej sytuacji rodzinnej, udzielała korepetycji, by wspierać schorowanych rodziców, a jednocześnie angażowała się w nowatorskie metody nauczania, wprowadzając elementy śpiewu, rysunku i historii w pracy z uczniami. Dewiza: „Bogu i Ojczyźnie służyć” stała się fundamentem jej życia. Po wybuchu wojny, mimo represji i wysiedlenia rodziny Tułasiewiczów, Natalia zorganizowała prowizoryczną szkółkę, a następnie zaangażowała się w tajne nauczanie w Krakowie.

Najbardziej emocjonującym momentem warsztatu Marka Gadowicza było omówienie pobytu Natalii w obozie Ravensbrück. Mimo tortur i cierpienia nie wydała nikogo, a w obozie kontynuowała działalność edukacyjną, ucząc współwięźniarki i organizując nabożeństwa. Historia jej męczeńskiej śmierci w komorze gazowej w Wielką Sobotę 31 marca 1945 r. wywołała wśród młodzieży głęboką refleksję nad sensem poświęcenia i siłą ludzkiego ducha.

Choć ich życie jest inspirujące, warsztaty zwróciły też uwagę na szerszy kontekst historyczny – losy innych więźniarek Ravensbrück, realia okupacji i systemowe prześladowania. Jest to przykład jak jednostkowe historie wpisują się w szersze wydarzenia, co pozwoliło lepiej zrozumieć uczestnikom złożoność II wojny światowej. Celem zajęć było nie tylko przybliżenie postaci tych niezwykłych kobiet, ale także rozwijanie krytycznego myślenia, empatii, zrozumienia kontekstu historycznego oraz inspiracja do refleksji nad wartościami, które kierowały ich życiem.

Podsumowanie warsztatów odbyło się w dwóch grupach: nauczyciele spotkali się w swoim gronie w głównej sali komendantury a uczniowie dyskutowali w mniejszej sali wystawienniczej. Rozmawiano o wrażeniach, emocjach, przemyśleniach. Młodzież wskazywała miejsca, które wywarły na nich największe wrażenie i pobudziły do myślenia. Zadawała pytania i szukała odpowiedzi. Dzieliła się listami, które napisała do więźniarek z Ravensbrück, swoimi wierszami oraz pracami graficznymi. Edukatorzy szczególnie podkreślali wartość osobistego kontaktu z przestrzenią historyczną, co w znacznym stopniu wpłynęło na nich oraz ich podopiecznych emocjonalne zaangażowanie i motywację do dalszej pracy edukacyjnej. Pobyt w KL Ravensbrück był nie tylko ważnym elementem rozwoju, ale również głębokim przeżyciem osobistym, które umocniło poczucie misji edukacyjnej w zakresie pamięci historycznej.