Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Akcja pod hasłem Wrocławski Znicz Pamięci dla rtm. Witolda Pileckiego odbyła się przy pomniku rtm. Witolda Pileckiego (tzw. pomnik-obrączka), znajdujący się w ciągu Promenady Staromiejskiej przy placu Wolności. O godz. 21.00 rozpoczęło się okolicznościowe spotkanie, podczas którego przybliżona została nie tylko sylwetka rotmistrza, ale także wybrane fragmenty jego twórczości i zapisków, w tym listu z 7 maja 1948 roku, którym zwrócił się do ówczesnego prezydenta RP Bolesława Bieruta z prośbą o ułaskawienie. Finał wydarzenia nastąpił o godz. 21.30 – dokładnie w godzinę śmierci rotmistrza. To wtedy przy pomniku zapłonęły biało-czerwone znicze, zabrzmiał hymn Polski, odmówiono także modlitwę. Do wzięcia udziału w akcji organizowanej przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu oraz Stowarzyszenie Odra-Niemen we współpracy z Garnizonem Wrocław zaprosił wszystkich wrocławian i nie tylko. Akcja odbyła się szerokim echem. Jak co roku nie zabrakło żołnierzy Garnizonu Wrocław oraz przedstawicieli innych służb mundurowych. Obecni byli kombatanci oraz przedstawiciele Szkoły Podstawowej nr 7 we Wrocławiu, której patronem jest Witold Pilecki. Biało-czerwone znicze zapewnili organizatorzy.

Pomnik rotmistrza Witolda Pileckiego we Wrocławiu powstał na przełomie 2010 i 2011 roku, a pomysłodawcami jego powstania byli: Gmina Wrocław, Inicjatywa Historyczna oraz Inicjatywa Obywatelska „Tak dla Pileckiego”. Dnia 25 lutego 2010 roku Rada Miejska Wrocławia podjęła uchwałę w sprawie zamiaru wzniesienia pomnika (uchwała nr XLVI/1408/10), a dokładnie 15 miesięcy później – 25 maja 2011 roku, w 63. rocznicę zamordowanie rotmistrza – pomnik został uroczyście odsłonięty. Stanął w ciągu Promenady Staromiejskiej, tuż przy fosie miejskiej i placu Wolności, w pobliżu gmachu Opery i Narodowego Forum Muzyki. Autorem upamiętnienia jest Jerzy Kalina (ur. 1944) – polski scenograf, plastyk i twórca rozmaitych instalacji oraz projektant pomników, m.in. Pomnika Anonimowego Przechodnia we Wrocławiu.

Pomnik rtm. Witolda Pileckiego ma formę czarnej, lekko pochylonej obrączki, mającej 3,5 metra średnicy. Dlaczego obrączka? Jest to nawiązanie do tradycji tzw. biżuterii patriotycznej noszonej pod zaborami w XIX wieku i pozwalającej Polakom w sposób otwarty na okazywanie postaw patriotycznych. Na wewnętrznej stronie obrączki umieszczono cytat zaczerpnięty z listu napisanego przez Pileckiego w 1947 roku:

Bo choćby mi przyszło postradać me życie – tak wolę – niż żyć, a mieć w sercu ranę.

Właśnie poprzez formę, którą przyjęło to wrocławskie upamiętnienie rotmistrza, pomnik popularnie zwany jest „pomnikiem-obrączką”. Uroczystego odsłonięcia dokonali wspólnie Rafał Dutkiewicz – ówczesny prezydent Wrocławia, oraz płk Jerzy Woźniak (1923–2012) – ówczesny prezes Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, który podczas uroczystości mówił wzruszony:

Oddajemy hołd jednemu z najbardziej bohaterskich ludzi świata. Całe życie oddał swojej ojczyźnie.

Prezydent Rafał Dutkiewicz dodał natomiast:

Witold Pilecki został uznany za jednego z sześciu najodważniejszych ludzi świata w czasie II wojny światowej, jako jedyny Polak.

Pomnik rotmistrza Pileckiego jest miejscem rozmaitych uroczystości, akie odbywają się przy nim nie tylko w rocznicę urodzin (13 maja) oraz śmierci (25 maja) Pileckiego, ale także w rocznicę wybuchu powstania warszawskiego (1 sierpnia), w którym brał udział.

Rotmistrz Witold Pilecki jest ponadto upamiętniony we Wrocławiu nazwą ronda u zbiegu ulic Granicznej i Mińskiej. Decyzję w sprawia nadania temu miejscu nazwy „Rondo Rotmistrza Witolda Pileckiego” podjęła Rada Miejska Wrocławia 25 lutego 2010 roku (uchwała nr XLVI/1409/10), czyli tego samego dnia, gdy zdecydowano o wzniesieniu w stolicy Dolnego Śląska pomnika Pileckiego.

Pomnik i rondo to nie jedyne wrocławskie upamiętnienia rtm. Witolda Pileckiego. Od 10 listopada 2010 roku jego imię nosiło Gimnazjum nr 39, mieszczące się przy ulicy Aleksandra Brücknera. W uroczystości nadania imienia uczestniczyli potomkowie rotmistrza: córka Zofia Optułowicz (ur. 1933) z domu Pilecka oraz syn Andrzej Pilecki (ur. 1932). W 2018 roku w budynku byłego gimnazjum powstała Szkoła Podstawowa nr 7, która przejęła patrona, nosząc odtąd nazwę: Szkoła Podstawowa nr 7 im. Witolda Pileckiego.

Znicze ku czci rtm. Witolda Pileckiego zapłonęły także w Łagiewnikach w powiecie dzierżoniowskim. To właśnie tam, w łagiewnickim parku, znajduje się odsłonięty 1 października 2021 roku pomnik figuratywny rtm. Witolda Pileckiego. Popiersie zostało w całości sfinansowane przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Około dwumetrowy monument ma formę brązowego popiersia posadowionego na wykonanym z jasnego granitu cokole. Uwagę zwraca fakt, iż popiersie zostało wykonane z niezwykłą dbałością o szczegóły, o czym świadczą m.in. bardzo precyzyjnie i wiernie odwzorowane odznaczenia rotmistrza.

Uroczystość przy pomniku na placu między ulicami Kłodzką i Nadrzeczną rozpoczęła się o godz. 21.30. Organizatorem wydarzenia był Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu we współpracy z władzami samorządowymi Łagiewnik.

W samym sercu gminy Jordanów Śląski, na skwerze przy ul. Wrocławskiej obok Urzędu Gminy, 7 maja 2025 roku został odsłonięty pomnik poświęcony „Polakom, którzy zginęli w obronie Ojczyzny”, jak głosi inskrypcja. Z inicjatywy wójta gminy Jordanów Śląski powstał z okazji 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej. Na tablicy inskrypcyjnej znalazły się słowa rtm. Witolda Pileckiego: „Kochajcie ojczystą ziemię. Kochajcie swoją święta wiarę i tradycję własnego Narodu. Wyrośnicjcie na ludzi honoru”. To właśnie przy tym pomniku w niedzielny wieczór 25 maja o godz. 21.30 zapłonęły biało-czerwone znicze ku pamięci rtm. Pileckiego. Na okolicznościowe spotkanie zaprosił wójt gminy Jordanów Śląski, Paweł Filipczak.   

Kim był rtm. Witold Pilecki?

Urodzony 13 maja 1901 roku Witold Pilecki przed II wojną światową gospodarował w rodzinnym majątku w Sukurczach. Organizował pomoc społeczną, kółka rolnicze i kursy przysposobienia wojskowego. Założył rodzinę. Rozwijał zdolności artystyczne: rysował, malował, pisał wiersze.

Służbę Polsce rozpoczął w czasie wojny z bolszewikami w 1920 roku. Walczył podczas kampanii wrześniowej 1939 roku, a następnie w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W 1940 roku, wykonując misję zleconą przez dowództwo Związku Walki Zbrojnej, dobrowolnie poddał się aresztowaniu i wywózce do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz, by zdobyć informacje o zbrodniach Niemców i zorganizować konspirację niepodległościową. Na skutek zagrożenia dekonspiracją podjął decyzję o ucieczce, którą udało mu się szczęśliwie przeprowadzić. W 1944 roku brał czynny udział powstaniu warszawskim w zgrupowaniu Chrobry II. Od 1945 roku służył w 2. Korpusie Polskim we Włoszech, skąd – decyzją gen. Władysława Andersa – wrócił do Polski, by odtworzyć rozbite po działaniach wojennych struktury wywiadowcze, działające dla Rządu RP na Uchodźstwie.

Został aresztowany w maju 1947 roku i osadzony w areszcie śledczym przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie, gdzie poddano go okrutnemu śledztwu. Mimo tortur do końca zachował żołnierską postawę. Pozostał wierny dewizie: Bóg, Honor, Ojczyzna.

Pokazowy proces przed komunistycznym sądem trwał dwa tygodnie. Rotmistrz Pilecki i jego podwładni zostali skazani za „szpiegostwo”. Orzeczono trzy kary śmierci i kilka długoletniego więzienia. Ostatecznie Tadeuszowi Płużańskiemu i Marii Szelągowskiej kary śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie, natomiast Pilecki został zamordowany strzałem w potylicę, wieczorem 25 maja 1948 roku. Ciało złożono w nieoznaczonym miejscu na warszawskich Powązkach.

Do 1989 roku wszelkie informacje o dokonaniach i losie Witolda Pileckiego podlegały ścisłej cenzurze. W lipcu 2006 roku prezydent Lech Kaczyński, w uznaniu zasług Pileckiego i jego oddania sprawom ojczyzny, odznaczył go pośmiertnie Orderem Orła Białego. W 2013 roku został pośmiertnie awansowany do stopnia pułkownika.

oprac. Kamilla Jasińska