Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Pierwsza masowa zsyłka na Sybir rozpoczęła się w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku i została przeprowadzona przez NKWD. W głąb Związku Sowieckiego wywieziono wówczas ponad 140 tys. Polaków, zarówno osób dorosłych, jak i dzieci. Do kolejnych masowych deportacji doszło w kwietniu i czerwcu 1940 oraz w czerwcu 1941 roku. Spośród setek tysięcy deportowanych wielu nie przeżyło drogi, inni zginęli na tzw. nieludzkiej ziemi. Ci, którym dane było przeżyć zesłanie i po latach wrócili do kraju, nigdy nie zapomnieli o tym, czego doświadczyli. Więcej na temat masowych deportacji na Sybir TUTAJ.

Ich wszystkich – Zesłańców Sybiru – upamiętniają tradycyjne uroczystości organizowane przez wrocławski oddział Związku Sybiraków każdego roku 9 lub 10 lutego, zazwyczaj przy okazałym pomniku „Zesłańcom Sybiru”, który od 2000 roku znajduje się przy kościele św. Bonifacego we Wrocławiu, na Skwerze Sybiraków.

Obchodzona w 2025 roku 85. rocznica pierwszej masowej zsyłki stała się okazją ku temu, by obchody zorganizować w innym miejscu, ale również znajdującym się na szlaku sybirackich znaków pamięci, tj. na wrocławskich Złotnikach na terenie parafii pw. Najświętszej Maryi Panny Różańcowej.

Tegoroczne obchody – objęte patronatem honorowym Wojewody Dolnośląskiej, Marszałka Województwa Dolnośląskiego oraz Prezydenta Wrocławia – rozpoczęła uroczysta msza święta sprawowana w kościele pw. NMP Różańcowej m.in. w intencji zmarłych i żyjących Sybiraków. Mszy przewodniczył ks. dr Jerzy Żytowiecki – proboszcz parafii pw. św. Bonifacego we Wrocławiu, a koncelebrowali ją ks. dr Wojciech Tokarz – kapelan Związku Sybiraków oraz ks. Andrzej Pańczak – proboszcz złotnickiej parafii.

Drugą część obchodów stanowiła uroczystość z udziałem wojskowej asysty honorowej, w tym kompanii honorowej, wystawionej przez Centrum Szkolenia Wojsk Inżynieryjnych i Chemicznych we Wrocławiu i z oprawą muzyczną, którą zapewniła Orkiestra Komendy Wojewódzkiej Policji we Wrocławiu. Wśród licznie przybyłych nie zabrakło delegacji różnych instytucji i organizacji, w tym wojska i służb mundurowych, mieszkańców Wrocławia, szczególnie Złotnik, a także pocztów sztandarowych wystawionych m.in. przez Związek Harcerstwa Polskiego oraz szkoły, w tym Szkołę Podstawową nr 71 im. Zesłańców Sybiru. Obecny był m.in. Michał Syska – zastępca szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych oraz Michał Młyńczak – wiceprezydent Wrocławia. Tradycyjnie na uroczystość przybyli także – wraz ze swoimi bliskimi i potomkami – Zesłańcy Sybiru, którzy na tzw. nieludzką ziemię trafili jako dzieci lub tam się urodzili. Wśród zgromadzonych byli m.in. Stanisława Szarycz – mieszkająca na Złotnikach Sybiraczka, inicjatorka umieszczenia w Kaplicy Narodowej urny z ziemią pochodzącej z polskiej mogiły na Syberii, oraz Ryszard Tarnowski, który jako niespełna pięciolatek został deportowany na Syberię dokładnie 85 lat temu, w nocy z 9 na 10 lutego 1940 roku.  

Historię zsyłek na Sybir przedstawił zgromadzonym prezes wrocławskiego oddziału Związku Sybiraków płk w st. spocz. dr Ryszard Janosz, który jako kilkuletnie dziecko został zesłany na Syberię wraz z rodziną. O potrzebie kultywowania pamięci i otaczania troską żyjących jeszcze Sybiraków mówili minister Michał Syska i wiceprezydent Wrocławia Michał Młyńczak.

Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu reprezentowała Kamilla Jasińska, która w swoim wystąpieniu zwróciła uwagę na znaczenie sybirackich znaków pamięci:

Różnorodne sybirackie znaki pamięci, których we Wrocławiu jest całkiem dużo, są nie tylko upamiętnieniem, ale także dziękczynieniem i przestrogą. Są lekcją historii – nie tylko pokazują, że należy pamiętać, ale przede wszystkim uczą, że nie wolno zapomnieć, choćby po to, by nigdy więcej się to nie powtórzyło. Starszym pokoleniom przypominają, a młodszym uświadamiają, czym były zesłania na Syberię.

Kamilla Jasińska jest autorką i współautorką dwóch popularnonaukowych przewodników historycznych, wydanych w 2019 i 2023 roku, a poświęconych sybirackim znakom pamięci. Właśnie dlatego część swojego wystąpienia poświęciła na przybliżenie zebranym symboliki miejsca, w którym zorganizowana została uroczystość:

Znajdujemy się przy Kaplicy Narodowej z Ołtarzem Matki Bożej Królowej Polski. Jest to wyjątkowe miejsce pamięci, w którym nie brakuje artefaktów przypominających o trudnej historii naszego narodu, jak choćby ten umieszczony w szklanej gablocie krzyż, który pochodzi z nieistniejącego polskiego cmentarza na Wołyniu. Wyjątkowym miejscem są także balaski, które są de facto katakumbami mieszczącymi kilkadziesiąt urn z ziemią pochodzących z różnych miejsc kaźni, a także z wielu pól bitewnych, gdzie na przestrzeni wieków o wolność naszej Ojczyzny walczyli polscy żołnierze. Wśród tych urn nie mogło zabraknąć także i takiej, zawierającej grudkę ziemi pobranej z mogiły polskiego zesłańca pochowanego na Syberii. Jutro – 10 lutego – minie dokładnie sześć lat od chwili umieszczenia tej urny przy ołtarzu. Polaków zesłanych na Syberię upamiętnia też płyta umieszczona wśród kilkudziesięciu innych, tworzących ścieżkę historii wiodącą od wejścia aż do ołtarza.    

Kończąc swoje wystąpienie, zwróciła uwagę na fakt, że nie jest rzeczą zbyt trudną stworzyć miejsce pamięci, ale jest znacznie większym wyzwaniem sprawienie, by takie miejsce żyło i spełniało wszystkie swoje funkcje – nie tylko memoratywną, ale także edukacyjną.

Mam nadzieję, że dzisiejsza uroczystość, odbywająca się w takim niezwykłym miejscu pamięci, jakim jest Kaplica Narodowa przy kościele pw. NMP Różańcowej, zapoczątkuje coroczne lutowe spotkania, które z okazji pierwszej masowej zsyłki na Sybir będą się odbywały właśnie w tym miejscu.

Po okolicznościowych przemówieniach kilkunastu osobom wręczone zostały odznaczenia i pamiątkowe dyplomy. Następnie ku czci Zesłańców Sybiru odczytany został Apel Pamięci, a kompania honorowa oddała salwę honorową, po czym przybyłe delegacje złożyły kwiaty i znicze w centralnym miejscu Kaplicy Narodowej. Tradycyjnie na zakończenie odśpiewano „Hymn Sybiraków”.   

Poniższa fotorelacja dzięki uprzejmości Andrzeja Powidzkiego.