Instytut Pamięci Narodowej - Wrocław

Zrealizowany w 2024 roku, z okazji 80. rocznicy powstania warszawskiego, film dokumentalny „Ucieczka” w reżyserii Rafała Brylla to opowieść Barbary Gancarczyk z domu Piotrowskiej ps. „Pająk” (ur. 1923) – sanitariuszki harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. Z płonącej warszawskiej katedry, której bronił batalion „Wigry”, 16 sierpnia 1944 roku to ona wraz z dwiema innymi osobami wyniosła tzw. Krucyfiks Baryczkowski, uchodzący za jeden z najcenniejszych polskich zabytków sztuki sakralnej.

Film opowiada o losach Barbary po opuszczeniu Warszawy podczas powstania warszawskiego. Filmowa opowieść o jej pobycie w wojennym Wrocławiu, warunkach, jakie panowały w obozie na Rakowcu (wówczas Morgenau) i podczas pracy w zakładzie FAMO, została dopełniona nie tylko komentarzem historycznym, ale także aktorskim komentarzem narracyjnym, scenami dialogowymi, a ponadto bogatą ikonografią archiwalną oraz widokami współczesnego Wrocławia.

Historia bohaterki stanowi ilustrację losu tysięcy warszawiaków – przede wszystkim cywilów, ale także powstańców, którzy w trakcie i po upadku powstania warszawskiego zostali skierowani do Breslau do pracy przymusowej na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy. Niestety, nie wszyscy mieli tyle szczęścia, by uciec i powrócić do ukochanej Warszawy. Wielu nie przeżyło walk o Festung Breslau. Większość z tych, którym dane było dotrwać 6 maja 1945 roku i kapitulacji miasta, powróciło do Warszawy, jednak nie wszyscy. Wielu zdecydowało się pozostać w powojennym Wrocławiu. Tym samym warszawiacy stali się wrocławianami.     

Wstęp na premierę bezpłatny, ale obowiązują zapisy mailowe: burgweide@ipn.gov.pl. Decyduje kolejność zgłoszeń. 

Scenariusz i reżyseria: Rafał Bryll

Produkcja: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu we Wrocławiu we współpracy z Ośrodkiem Kultury i Sztuki we Wrocławiu

Film zrealizowano ze środków Instytutu Pamięci Narodowej, dofinansowano ze środków budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego. 

Barbara Gancarczyk z d. Piotrowska

Z wykształcenia architektka, uczestniczka powstania warszawskiego. Urodziła się 18 kwietnia 1923 roku w Warszawie i z Warszawą związała całe swoje życie.

Gdy wybuchła II wojna światowa miała 16 lat, była absolwentką Gimnazjum Sióstr Nazaretanek. Jej rodzinny dom na Saskiej Kępie został zbombardowany już 10 września 1939 roku, ale szczęśliwie nikt wówczas nie zginął. Na tajnych kompletach przygotowywała się do matury, którą zdała w czasie wojny, a następnie podjęła tajne studia z zakresu architektury. Od 1941 roku działała w konspiracji. Wkrótce zaangażowała się w działalność harcerskiego batalionu „Wigry” Warszawskiego Oddziału Armii Krajowej. W ramach przygotowań do walki zbrojnej z okupantem przeszła szkolenie na sanitariuszkę. 

Po latach wspominała:

Jak wybuchło powstanie [warszawskie], to miałam powołanie na 1 sierpnia z „Wigier” i stawiłam się na ulicy Kilińskiego 1. Zostałam przydzielona do 2 plutonu Kompanii Szturmowej. Z tym plutonem od 12 do 28 sierpnia broniliśmy placówki w katedrze św. Jana .

13 sierpnia 1944 roku przeżyła tragiczny wybuch niemieckiego burzyciela barykad, w wyniku którego zginęło ponad 300 powstańców i cywilów. Z płonącej warszawskiej katedry, której bronił batalion „Wigry”, dnia 16 sierpnia wyniosła – wraz z ks. Wacławem Karłowiczem i sanitariuszką Teresą Potulicką – tzw. Krucyfiks Baryczkowski. Ta figura Chrystusa uchodzi za jeden z najcenniejszych polskich zabytków sztuki sakralnej.

Na warszawskiej Starówce pozostała do końca, wraz z innymi sanitariuszkami ratując rannych. Na początku września, jeszcze w trakcie powstania, wraz z tysiącami cywilnych mieszkańców Warszawy, wśród których byli także i powstańcy, trafiła – wraz z przyjaciółką Janiną Gruszczyńską – do niemieckiego obozu przejściowego Durchgangslager 121 w podwarszawskim Pruszkowie. Stamtąd przetransportowano ją do Wrocławia (Breslau), do którego już w sierpniu 1944 roku kierowano transporty z cywilną ludnością powstańczej Warszawy.

Mająca 21 lat Barbara została początkowo zakwaterowana w przyfabrycznym obozie pracy na terenie zakładów FAMO, skąd wkrótce przeniesiono ją na osiedle Morgenau (obecnie Rakowiec) do jednego z dwóch istniejących tam niemieckich obozów pracy, utworzonego w Établissement Bürgersäle (Lunapark, Schlesier Säle) przy obecnej ulicy Rakowieckiej. Wraz z przyjaciółką i innymi osadzonymi na Rakowcu polskimi robotnikami przymusowymi pracowała w zakładach FAMO (powojenny Dolmel przy obecnej ulicy Fabrycznej), początkowo jako kreślarka, później w fabryce, która produkowała podzespoły do czołgów, m.in. gąsienice. Trudne warunki pobytu oraz brak informacji o rodzinie i znajomych sprawiły, że wraz z przyjaciółką postanowiła uciec z wojennego Wrocławia. Do zniszczonej Warszawy dotarła na początku lutego 1945 roku.

W 1975 roku została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za bohaterskie pozostanie z rannymi na Starówce po wyjściu wojska. W 2015 roku nadano jej stopień majora Wojska Polskiego. W kwietniu 2024 roku skończyła 101 lat. Zdjęcia do filmu zostały zrealizowane wiosną 2024 roku.