Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu

W roku 2024 przypada 80. rocznica powstania warszawskiego. Zainicjowana przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu budowa pomnika właśnie w tym roku ma na celu m.in. zwrócenie uwagi na obecność mieszkańców Warszawy – przede wszystkim cywilów, ale wśród nich także i „ukrytych” powstańców warszawskich – w obozach pracy w Breslau, a także fakt, że część z nich osiadła na stałe w powojennym Wrocławiu, aktywnie angażując się w odbudowę polskiego życia w tym mieście.

Mając powyższe na uwadze, dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu, zwrócił się do prezydenta Wrocławia Jacka Sutryka z propozycją wzniesienia na terenie miasta pomnika upamiętniającego cywilną ludność powstańczej Warszawy, która została deportowana do wojennego Wrocławia do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Pomysł zyskał akceptację władz miejskich, w tym m.in. Komisji Kultury i Nauki oraz Komisji Architektury i Rozwoju Przestrzennego Rady Miejskiej Wrocławia, a także Wydziału Architektury i Zabytków oraz Wydziału Kultury Urzędu Miejskiego Wrocławia. Zastrzeżeń nie zgłosił także Zarząd Dróg i Utrzymania Miasta ani Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków, którego opinia jest w tym przypadku wymagana z uwagi na fakt, że planowane miejsce ustawienia pomnika znajduje się w przestrzeni historycznego układu urbanistycznego dawnej wsi Morgenau, czyli na terenie obecnego osiedla Rakowiec. Najważniejsza jednak była opinia Rady Miejskiej Wrocławia (RMW), a ta została wyrażona podczas V sesji RMW X kadencji, która odbyła się 11 lipca.

Podczas sesji ideę wzniesienia pomnika przedstawił radnym miejskim Jerzy Pietraszek, dyrektor Wydziału Kultury Urzędu Miejskiego Wrocławia. Wszystkie kluby radnych – Koalicji Obywatelskiej, Prawa i Sprawiedliwości oraz Lewicy – wydały pozytywną opinię na temat idei wzniesienia pomnika. Za podjęciem uchwały o zamiarze wzniesieniu pomnika zagłosowało 34 radnych, czyli wszyscy obecni na sesji. Jak zauważyła Agnieszka Rybczak, przewodnicząca Rady Miejskiej Wrocławia, uchwała została podjęta jednogłośnie.

Cieszy nas fakt, że zgłoszona przez nas idea wzniesienia pomnika upamiętniającego cywilną ludność powstańczej Warszawy, która trafiła do Breslau w czasie i po upadku powstania warszawskiego, spotkała się z tak pozytywnym odbiorem władz miejskich Wrocławia. Sądzę, iż pokazuje to, jak bardzo taki znak pamięci o tej właśnie – niemałej przecież – grupie osób jest potrzebny w przestrzeni publicznej naszego miasta. Skoro nie zrobiono tego wcześniej, to teraz jest ku temu najlepsza okazja

– mówi dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu.   

W ocenie historyków cywilna ludność powstańczej Warszawy była największą i jednocześnie najbardziej poszkodowaną grupą, gdyż ani w czasie wojny ani później nie przysługiwały jej prawa takie, jak powstańcom. Szacuje się, że podczas walk zginęło około 180 tys. cywilów, z czego duża część w ciągu zaledwie kilku dni podczas rzezi Woli, natomiast znacznie więcej, około 650 tys., zostało wypędzonych ze swoich domów i przez obozy przejściowe trafiło na roboty przymusowe do Rzeszy.

Niestety, nie wiadomo, ile i jak licznych transportów dotarło do wojennego Wrocławia przez obóz przejściowy w Pruszkowie (Dulag 121) pod Warszawą. Na podstawie dostępnych relacji można wnioskować, że przez obozy w Breslau i jego najbliższej okolicy mogło przejść przynajmniej kilkanaście tysięcy warszawiaków. Liczba ta może wzrosnąć do kilkudziesięciu tysięcy, jeśli uwzględni się również tych, dla których Breslau (lub ówczesny podmiejski obóz przejściowy Burgweide na terenie obecnego osiedla Sołtysowice) był tylko krótkim, trwającym zazwyczaj kilka dni, przystankiem w drodze do innych obozów na terenie III Rzeszy. Według niektórych historyków liczba cywilnych mieszkańców Warszawy deportowanych do Breslau mogła wynosić 30–60 tys. osób. Wielu z nich początkowo trafiło do niemieckiego obozu przejściowego Burgweide, mieszczącego się na obecnych Sołtysowicach. Tam niektórych osadzono na dłużej, niejako na stałe, i stamtąd dojeżdżali (lub dochodzili) do miejsca pracy w Breslau lub okolicy. Inni po kilku dniach trafiali do któregoś z niemieckich obozów pracy, których na terenie Breslau w ostatnich miesiącach wojny funkcjonowało kilkadziesiąt. Wiele wskazuje na to, że kilka z nich utworzono specjalnie z myślą o cywilach z powstańczej Warszawy, jak choćby dwa obozy na obecnym Rakowcu oraz jeden na Sępolnie, który założono w gmachu obecnej Szkoły Podstawowej nr 45 i osadzono w nim ok. 800 kobiet wraz z dziećmi. 

Zgodnie z ideą pomysłodawców pomnik ma stanąć na osiedlu Rakowiec przy skrzyżowaniu ulic Rakowieckiej i Na Niskich Łąkach. Za jego lokalizacją w tym miejscu przemawia fakt, że pod koniec II wojny światowej to właśnie na osiedlu Rakowiec (wówczas Morgenau) znajdowały się dwa z trzech najbardziej symbolicznych miejsc kwaterunku cywilnej ludności powstańczej Warszawy w Breslau. Oba niemieckie obozy pracy zostały utworzone jesienią 1944 roku w zabudowaniach nieistniejących obecnie obiektów restauracyjno-rozrywkowych: Établissement Wappenhof u zbiegu dzisiejszych ulic Rakowieckiej i Na Grobli (obecnie w tym miejscu znajduje się Instytut Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych PAN im. Włodzimierza Trzebiatowskiego) oraz Établissement Bürgersäle (Lunapark, Schlesier Säle) przy obecnej ulicy Rakowieckiej (po wojnie siedziba m.in. Cefarmu). Ponieważ żaden z tych obiektów obecnie nie istnieje, najlepszym miejscem dla ustawienia pomnika jest niewielki skwer znajdujący się niejako w połowie drogi między miejscami, gdzie znajdowały się obozy pracy.

Planowany termin odsłonięcia pomnika, który będzie miał formę głazu z tablicą inskrypcyjną, to 2 października 2024 roku, czyli dokładnie w 80. rocznicę kapitulacji powstania warszawskiego. Warto pamiętać, że dzień 2 października w 2015 roku został przez Sejm RP ustanowiony Dniem Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy. Wrocławskie obchody tego Dnia Pamięci, których koordynatorem jest Oddział IPN we Wrocławiu, zostały zaplanowane na 2 i 3 października. W programie m.in. odsłonięcie pomnika i premiera filmu dokumentalnego (2 października) oraz wydarzenia towarzyszące, np. spacer z przewodnikiem, bogato ilustrowana prelecja oraz okolicznościowe wydarzenie w Szkole Podstawowej nr 45 na Sępolnie (3 października). Wkrótce więcej informacji na ten temat.

Tekst i opracowanie: Kamilla Jasińska