English version
KL Gross-Rosen i jego filie
Zlokalizowany nieopodal dzisiejszej wsi Rogoźnica w powiecie świdnickim niemiecki obóz koncentracyjny KL Gross-Rosen funkcjonował od lata 1940 roku i początkowo był niedużą filią obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Pierwszy stuosobowy transport więźniów, których skierowano do pracy przy wydobywaniu granitu w pobliskim kamieniołomie, dotarł do Gross-Rosen 2 sierpnia 1940 roku. Status obozu zmienił się w maju 1941 roku, gdy stał się on dużym samodzielnym obozem i został zaliczony do drugiej kategorii ośrodków odosobnienia, podobnie jak m.in. obozy Auschwitz, Buchenwald, Flossenbürg i Stutthof. Wkrótce KL Gross-Rosen zaczął uchodzić za jeden z najcięższych obozów, a do tego największych, gdyż miał zwierzchność nad całą siecią mniejszych podobozów pełniących różne funkcje i ulokowanych w całym regionie Dolnego Śląska, a także Ziemi Lubuskiej, północnych Czech i Saksonii.
W czasie wojny na terenie Breslau znajdowały się cztery filie KL Gross-Rosen. Jako pierwsza w sierpniu 1942 roku powstała ta ulokowana na terenie dzisiejszego osiedla Leśnica przy obecnej ulicy Trzmielowickiej. AL Breslau-Lissa była – jak czas pokazał – nie tylko pierwszą z czterech filii niemieckiego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen istniejących w Breslau (pozostałe trzy powstały w 1944 roku), ale także pierwszą z całej sieci podobozów podległych administracji KL Gross-Rosen, a tych było około stu. Więźniowie tego podobozu pracowali m.in. przy budowie obiektów wojskowych.
Kolejne trzy filie powstały latem i jesienią 1944 roku w zupełnie innych częściach miastach. FAL Breslau-Hundsfeld był obozem żeńskim, znajdującym się na obecnym Psim Polu przy dzisiejszej ulicy Bierutowskiej, gdzie mieściły się zakłady Rheinmetall-Borsig. Dwa pozostałe podobozy znajdowały się w centrum miasta przy dwóch dużych zakładach przemysłowych, które w czasie wojny pracowały – tak jak i wiele innych przedsiębiorstw – na rzecz wojennej gospodarki III Rzeszy, wykorzystując przy tym cudzoziemskich robotników przymusowych niemal od samego początku wojny. Te dwa podobozy były zlokalizowane w rejonie dzisiejszej ulicy Fabrycznej. AL Breslau I został utworzony przy Famo-Werke, natomiast AL Breslau II – przy Linke-Hoffman-Werke.
Wszystkie cztery podobozy obozu koncentracyjnego Gross-Rosen miały status obozów pracy i funkcjonowały do ostatniego tygodnia stycznia 1945 roku, gdy osadzonych w nich więźniowów i więźniarki ewakuowano do obozu macierzystego. Niestety, tak jak i pracy w trudnych warunkach, tak i dramatycznego tzw. marszu śmierci, wielu z nich nie przeżyło. Część z ocalonych Polaków po wojnie osiedliła się na Dolnym Śląsku, w tym we Wrocławiu.
Znaki pamięci o ofiarach filii KL Gross-Rosen w Breslau
O czterech filiach KL Gross-Rosen mieszczących się w niemieckim Wrocławiu przypominają dziś kilka znaków pamięci.
Jako pierwszy już w 1949 roku powstał skromny pomnik ulokowany przy skrzyżowaniu ulic Bierutowskiej i Dobroszyckiej na Psim Polu. Niepozorny, przyjął formę kompozycji ułożonej z kostki brukowej i tablicy pamiątkowej o treści, która nie wskazywała na fakt istnienia w tym miejscu kobiecej filii. Zamiast tego na tablicy napisano: „Kostka użyta do budowy tej drogi w roku 1947 wykonana została rękoma męczenników obozu w Gross-Rosen”. W 2016 roku, w związku z remontem ulicy Bierutowskiej, pomnik zmienił nieco formę i został przeniesiony do nowej lokalizacji (tuż za wjazdem na teren obecnego Wrocławskiego Parku Biznesu przy ulicy Bierutowskiej 57–59). Przy okazji zmieniło się otoczenie pomnika, choć inskrypcja na pamiątkowej tablicy pozostała niezmieniona.
O tym, że na terenie dawnej fabryki Rheinmetall-Borsig, która po wojnie została przekształcona w PZL Hydral, istniał obóz pracy przymusowej, przypomina pamiątkowa cegiełka zamontowana przy bramie zakładu i uroczyście odsłonięta 18 kwietnia 1989 roku. Powstała z inicjatywy Klubu Ludzi ze Znakiem P, który od 1969 roku jest sekcją historyczną Towarzystwa Miłośników Wrocławia.
W latach 60. XX wieku o upamiętnienie więźniów Gross-Rosen upomnieli się pracownicy Pafawagu, który mieścił się w siedzibie dawnych słynnych zakładów Linke-Hoffman-Werke. Z ich inicjatywy tuż przy bramie głównej prowadzącej na teren zakładu, przy skrzyżowaniu obecnych ulic Fabrycznej i Wagonowej, ustawiono pomnik mający formę prostopadłościanu. Autorem wykonanego ze strzelińskiego granitu obelisku był Leon Podsiadły, wrocławski rzeźbiarz, malarz i rysownik, późniejszy profesor Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych) we Wrocławiu i autor m.in. pomnika Mikołaja Kopernika przy ulicy Piotra Skargi. Na froncie monumentu umieszczono inskrypcję „Pafawagowcy – więźniom Gross-Rosen”. Uroczystego odsłonięcia pomnika dokonano 24 kwietnia 1965 roku. Tego samego dnia odsłonięto także tablicę pamiątkową umieszczoną na ścianie dawnej hali W-7, czyli w miejscu, gdzie pracowali więźniowie (obecnie budynek N-7 przy ulicy Fabrycznej 16).
Na terenie obecnego Wrocławskiego Parku Przemysłowego, gdzie w czasie wojny mieściła się fabryka Famo, po wojnie funkcjonował Dolmel. Jego pracownicy w kwietniu 1966 roku ufundowali umieszczoną na jednej z hal fabrycznych tablicę pamiątkową, na której widniał napis: „Tu mieścił się w latach okupacji hitlerowski obóz koncentracyjny, filia Gross-Rosen”. W 1979 roku przebudowano to miejsce pamięci według projektu Bogdana Hoffmana, dodając drugą tablicę po lewej stronie, a pomiędzy obiema tablicami umieszczając orła z rozpostartymi skrzydłami i urnę z ziemią z pól bitewnych, na których walczyli pracownicy Dolmelu. W 1981 roku dodano tablicę z krzyżem. Pomnik-tablica znajduje się na terenie Wrocławskiego Parku Przemysłowego na hali A-2 przy ulicy Fabrycznej 10.
Kolejne upamiętnienie tego miejsca pracy przymusowej pojawiło się 6 maja 1986 roku. Z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Wrocławia oraz zrzeszającego byłych polskich robotników przymusowych Klubu Ludzi ze Znakiem P na bramie prowadzącej na teren zakładu przy ulicy Fabrycznej 10 – tej samej, która istniała w czasie wojny, i którą wchodzili cudzoziemscy robotnicy przymusowi – umieszczona została pamiątkowa cegiełka, taka sama, jaką od 1985 roku znakowano miejsca przymusowej pracy Polaków w czasie wojny. Początkowo była to biała ceramiczna cegiełka, którą w 1994 roku wymieniono na metalową w kolorze srebrnym, i taka znajduje się w tym miejscu do dziś.
Najnowszym upamiętnieniem jest pomnik znajdujący się w Leśnicy przy ulicy Trzmielowickiej 28, tuż przy siedzibie 10. Wrocławskiej Brygady Łączności. Jak głosi inskrypcja, jest on poświęcony „pamięci Polaków i więźniów innych narodowości osadzonych w AL Breslau-Lissa, filii niemieckiego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, oraz robotników przymusowych i jeńców wojennych wykorzystywanych podczas II wojny światowej przy budowie koszar wojskowych i innych prac na terenie obecnego osiedla Leśnica”. Uroczyste odsłonięcie monumentu odbyło się 23 października 2023 roku – w rocznicę pierwszego dużego transportu ewakuacyjnego z KL Auschwitz do leśnickiej filii KL Gross-Rosen. Pierwsza z czterech wrocławskich filii KL Gross-Rosen i jedyna dotąd nieupamiętniona, doczekała się znaku pamięci w przestrzeni publicznej Wrocławia.
Obchody dnia pamięci
Z okazji obchodzonego 14 czerwca Narodowego Dnia Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady przy znakach pamięci o ofiarach czterech wrocławskich filii KL Gross-Rosen kwiaty złożyli dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu dr hab. Kamil Dworaczek oraz pracownicy Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej – Kamilla Jasińska i Iwona Wawrzkowicz. Delegacja wrocławskiego oddziału IPN wzięła także udział w okolicznościowej uroczystości zorganizowanej przez Muzeum Gross-Rosen na terenie byłego obozu macierzystego KL Gross-Rosen. Uroczystość odbyła się z wojskową asystą honorową wystawioną przez Garnizon Wrocław.
Zapowiedź
Czterem filiom KL Gross-Rosen funkcjonującym podczas II wojny światowej w Breslau będą poświęcone dwie najbliższe prelekcje w ramach popularnonaukowego cyklu POLACY W BRESLAU, który jest realizowany przez Oddział IPN we współpracy z Towarzystwem Miłośników Wrocławia. Pierwsza odbędzie się we wtorek 18 czerwca o godz. 18.00 i będzie poświęcona AL Breslau-Lissa oraz FAL Breslau-Hundsfeld, natomiast druga została zaplanowana na 2 lipca na godz. 18.00, a dotyczyć będzie AL Breslau I i AL Breslau II. Obie prelekcje poprowadzi Kamilla Jasińska i obie odbędą się w siedzibie Towarzystwa Miłośników Wrocławia, czyli w kamieniczce "Małgosia" przy ul. Odrzańskiej 39/40 we Wrocławiu. Na oba spotkania – tak jak i na wszystkie w ramach cyklu POLACY W BRESLAU – wstęp wolny. Zapraszamy!
Kamilla Jasińska